Գլխավոր

Մոռացված պատմություն, անպատիժ ոճրագործություններ

Թողնել մեկնաբանություն

Ruins of the Armenian part of the city of Shusha after the March 1920 pogrom by Azerbaijani armed units. In the center church of the Holy Savior

Շուշին 1920թ.-ի հայերի ջարդերից հետո

Դեռևս 1918թ. թուրքական պանթյուր-քիստների կողմից, իրենց պանթյուրքիս-տական ծրագրերը իրականացնելու համար, Կովկասում ստեղծվեց  Ադրբեջան պետությունը, որի մուսավաթական  կառավարությունը ուեր միևնուն յաթաղանի ծրագրերը: Դեռևս 1918թ. բաքվում իրականացնելով բազմահազար հայերի ջարդ, իր գոյատևման վերջին շնչում կարողացավ նաև իրականացնել ևս մեկ հրեշավոր ծրագիր՝ այս անգամ Արցախի սրտում՝ Շուշիում, որ զոհ դարձավ մոտ 20000 հայ:

Շուշիում, Բաքվում և այլ բնակավայրերում կովկասյան թաթարենի կողմից 20-րդ դարասկզբին իրկնացված ջարդերը մոռացության տրվեց և սովետական պրոպագանդան ամեն ինչ արեց, որպեսզի պատմության էջերից ջնջի այդ ոճրագործությունը: Ցավոք սրտի մենք՝ հայերս, նույնպես լռում ենք, հաճախակի մոռացության մատնելով այն, այդ մասին հրապարակումներ շատ քիչ կարելի է հանդիպել: Ի տարբերություն հայերիս, ադրբեջանական և թուրքական մամուլը և ինտերնետը մեծ թափով, նամանավանդ վերջերս, մեծ քարոզարշավ են սկսել՝ արդեն իսկ հայտնի տեխնոլոգիաներով խեղաթյուրելով պատմությունը և հենց Բաքվի և նույնիսկ Շուշիի հայերի ջարդերը ներկայացնում են որպես այսպես կոչված  “հայերի կողմից ադրբեջանցիների կոտորած”

Սակայն դեռևս պահպանվել է որոշակի փաստեր իրական դեպքերի մասին: Ցանկանում եմ ներկայացնել այդ փաստերից մի քանիսը:

Արտասահմանյան մամուլը և հատկապես ամերիկյան մամուլը լայնորեն անդրադարձել է    20-րդ դարասկզբին կովկասյան թաթարների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված կոտորածներին:

Սկզբի համար մեջբերում ամերիկյան  “The Christian  Scinece Monitor” թերթից, որի 1915թ. օգոստոսի 5-ին լույս տեսած համարում գրված է.

“Karabagh is inhabited exclusively by Armenians, and was formerly practically independent and self-governing”

“Ղարաբաղը բնակեցված է  բացառապես հայերով, և եղել է փաստորեն անկախ և ինքնակառավարվող”

Նույն պարբերականը 1919թ. օգոստոսի 28-ի համարում, անդրադառնալով Անդրկովկասում հայերի և թաթարների միջև հակամարտությանը, գրում է հետևյալը.

“The cause of the trouble is said to be apparently political, due to the desire of  Tartars to annex the Armenian province of Karabagh to the Tartar Republic of Azerbaijan. The information from Paris gives the following details: “it was on June 4 at 3 o’clock in the morning, that the Armed forces of the Tartar government of Azerbaijan directed by Dr Soultanoff, who had been imposed by force as governor of Armenian Karabagh, began the attack upon the city of Chouci, the capital of Karabagh”

“Խնդրի պատճառը ինչպես ասվոմ է հավանաբար քաղաքական է, որը կապված է  հայկական Ղարաբաղ նահանգը Թաթարական Ադրբեջան Հանրապետությանը բռնակցելու թաթարների ցանկության հետ: Փարիզից ստացված տեղեկատվությանը տալիս է հետևյալ մանրամասնները. “դա տեղի է ունեցել  Հունիսի 4-ի առվոտյան ժամը 3-ին, երբ Ադրբեջանի թաթարական կառավարության զինված ուժերը, որոնք ղեկավարվում էին Սուլթանովի կողմից, որը ուժի միջոցով նշանակվել է որպես հայկական Ղարաբաղի նահանգապետ, սկսեցին հարձակումը Ղարաբաղի մայրաքաղաք Շուշի քաղաքի վրա”

Ինչպես տեսնում ենք ամերիկյան հեղինակավոր  “The Christian Scinece Monitor”  պարբերականը Արցախը ներկայացնում է որպես հայկական նահանգ՝ բնակեցված բացառապես հայերով և  ինքնակառավարվող: Սա թերևս կարևոր փաստարկ է պատմությունը խեղաթյուրելու փորձ անողների համար: Ցավեք սրտի Հայաստանում նույնպես կան փաստերց ու պատմությունից անտեղյակ մարդիկ, որոնք մինչ օրս մտածում են, որ Արցախը հանդիսացել է Ադրբեջանի մաս: Եվս մեկ թերևս փոքրիկ, բայց կարևոր հանգամանքը հոդվածում Շուշի քաղաքը գրված է հայահնչյուն “Շուշի”, այլ ոչ թե աղավաղված “Շուշա”:

Բազում փաստեր կան նաև կովկասյան թաթարների՝ այսինքն ներկայիս ադրբեջանցիների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված վայրագությունների մասին:

Ամերիկյան հեղինակավոր “The New York Times” պարբերականի 1920թ. մայիսի 3-ին լույս տեսած թերթում հանդիպում ենք հետևյալ վերնագրով հոդվածի. “Baku Armenians face extermination. Allied High Commissioners message  tells of  Azerbaidjan muslims crimes” “Բաքվի հայերը կանգնած են ոչնչացման առաջ. Դաշնակիցների Բարձր հանձնաժողովականները հայտնում են ադրբեջանական մուսուլմանների հանցագործությունների մասին: Որտեղ կարելի է կարդալ հետևյալը. Без имени-1

“The situation of the Armenians resident in Baku is critical. Crimes of every type are committed daily against the Armenians by local minor officials and natives of Baku. The rich Armenians are mulcted of large sums under various pretexts. Armenian shopkeepers are robbed by Azerbaidjan soldiers, Baku police, or any one so disposed, without redress.”

“Բաքվում հայ բնակիչների իրավիճակը ծայրահեղ ծանր է: Ամեն օր ամեն տեսակի հանցագործություններ են կատարվում հայերի դեմ տեղական ցածրաստիճան իշխանավորների և Բաքվի տեղաբնիկների կողմից:  Զանազան պատրվակներով հարուստ հայերը տուգանվում են ահագին չափերի գումարով: Հայ խանութպանները թալանվում են Ադրբեջանի զինվորների, Բաքվի ոստիկանության կամ ցանկացած մեկի կողմից՝ առանց փոխհատուցման:

Այնուհետև հոդվածում նշվում է ականատեսի վկայությունը գնացքում հայերի կոտորածի մասին.

“The Near East Relief guard on one train reports that Armenians were dragged from the train and butchered before his eyes.”

“Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կազմակերպության ներկայացուցիչը հայտնում է, որ հայերը դուրս են բերվում գնացքներից և սպանվում իր աչքերի առաջ”

Այնուհետև հաղորդագրության հեղինակը տալիս է այդ իրավիճակի պատճառը և նշում, որ Բաքվի հայերը որևէ առնչություն չունեն իրավիճակի սրման հետ և նրանք օրինավոր և խաղաղասեր բնակիչներ են:

“The recent crisis in Baku is the result of  the hostility between the Azerbaidjan Hariars and the Armenians in the mountain district of the Karabakh, in dispute between the two countries. I feel impelled to tell the Peace conference that the Armenian inhabitants of Baku face extermination, although they are not parties to the questions at issue between the two governments, and although they are peaceful and law abiding.”

“Բաքվում իրավիճակի սրման պատճառ է հանդիսանում հայերի և Ադրբեջանի միջև թշնամությունը, վիճելի տարածք լեռնային շրջան Ղարաբաղի համար, որը վիճելի տարածք է երկու երկրների միջև: Ես կարևոր եմ գտնում, որպեսզի հայտնեմ Խաղաղության կոնֆերանսին, որ հայ բնակչությունը բաքվում կանգնած են բնաջնջման առջև, նաև այն, որ նրանք չեն հանդիսանում երկու կառավարությունների միջև  խնդրի մասնակից և նաև նրանք խաղաղասեր են և օրինապահ:

Ինչու որոշեցի հենց այս հոդվածը մանրամասնորեն ներկայացնել: Պատճառն այն է, որ հոդվածում նկարագրվող 20-րդ դարասկզբի իրավիճակը շատ նամն է 20-րդ դարավերջին տեղի ունեցածին:  Արցախում սկսված արդարության շարժմանը Ադրբեջանը պատասխանեց հայերի կոտորածով Բաքվում, նույնը կրկնվեց 20-րդ դարավերջին Սումգաիթում, Բաքվում և այլուր: Դեպքերի ձեռագիրը նույնպես նույն է մանր չինովնիկներին տրված ամենքթողություն, ոստիկանության անտարբերություն և նույնիսկ մասնակցություն հայերի ունեցվածքի թալանին ու ոչնչացմանը, հայերի մասայական կոտորածներին: Այո’, պատմությունը կրկնվեց և կրկնվեց նաև այն բանի համար, որ մենք մոռացութան էինք մատնել անցյալը: massacre

“The New York Times” պարբերականի մեկ այլ համարում հանդիպում ենք  “Tatatars massacre refugees. Attack five wagon loads of Armenians -Elizapethpol in Peril”

“Թաթարական կոտորածների փախստականները. Հայ փախստականների գնացքը հարձակման է ենթարկվել Ելիզավետապոլիսում” վերանագրով հոդվածի, որտեղ գրված է.

“Five wagons filled with Armenian refugees from Shushi were attacked by Tatars. Most of the refugees were killed and women were carried off. Similar outrage are occurring in various districts”

“Հինգ վագոն լցված հայ փախստականներով Շուշից հարձակման է ենթարկվել թաթարների կողմից: Փախստականների մեծ մասը սպանվել են, կանայք առևանգվել են: Նման գազանություններ տեղի են ունենում տարբեր շրջաններում:”

Հատված այդ տարիներին Կալիֆորնիայում լույս տեսնող Սաուսալիտո Նյուզ թերթից

Վերը նշվածը վկայում է այն մասին, որ հայերը զանգվածային կոտորածների էին ենթարկվում կովկասյան թաթարների կողմից, ոչմիայն արցախյան Շուշիում կամ Բաքվում, այլև Ադրբեջանի տարբեր շրջաններում:

Ամերիկյան մամուլի պահոցում կարելի է գտնել շատ հոդվածներ Արցախում ու նրա շրջակայքում կովկասյան թաթարների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված ոճրագործություններիմ մասին: Հատկապես ուշագրավ է հետևյալ հոդվածը. “The New York Times”  պարբերականի 1919թ. սեպտեմբերի 4-ի համարում  (այս մասին գրել են նաև ամերիկյան այլ թերթեր)  լույս է տեսել մի հոդված, որը պատմում է Շուշիի ջարդերի և վիրավորներին չլքելու  ամերիկացի բուժքույրերի վճռականության մասին: “Nurses stuck to post.” “Բուժքույրերը կպած մնում են իրենց գործին” վերնագրով հոդվածում նշվում է ամերիկյան երկու բուժքույրերի մասին, ովքեր անտեսելով իրենց կյանքին սպառնացող վտանգը, նախընտրեցին մնալ Շուշիում և օգնել վիրավոր հայերին.

“Two American nurses Miss Margaret Mark of Hillburn N.Y.  and MissRuth Stuart of New York City working for American Comission for Relief in the Near East, diclined to abandonshushifacts the sick and wounded in Shusha, Armenia, after having survived massacre by Tatars of 700 Christian inhabitens of the town, according to letter just recived here.”

“Երկու ամերկացի բուժքույրեր, Միսս Մառգարետ Մաքը Հիլբուրնից և Միսս Ռութ Ստյուարտը Նյու Յորքից, ովքեր աշխատում էին Մերձավոր արևելքում օգնություն ամերիկյան հանձնաժողովում, հրաժարվել են լքել Հայաստանի Շոիշի քաղաքում վիրավորներին, որոնք ողջ են մնացել թաթարների կողմից իրականացված կոտորածից հետո, որին զոհ է գնացել 700 քրիստոնյա, այդ մասին հաղորդվում է հենց նոր ստացված նամակում:”

Նյու Յորք Թայմսի այս հոդվածը ոչ միայն փաստում է Ադրբեջանի թաթարներ կողմից Շուշիի հայերի կոտորածների մասին, այլև ապացույց է այն մասին, որ այդ կոտորածները ոչ միայն մեկ կամ մի քանի օր են եղել, այլև պարբերական բնույթ են կրել, որն իր գագաթնակետին է հասել 1920թ. մարտին, երբ Շուշիում կոտորվեցին տասնյակ հազարավոր հայեր:

Հայերի զանգվածային ջարդեր տեղի են ունցեցել ոչ միայն Շուշիում, այլև քաղաքի մոտ գյուղերում, այդ մասին նույնպես կարելի է կարդալ 1919թ. լույս տեսած ամերիկյան մամուլի էջերում.

“However, a new wave of violence then swept through Shusha neighbouring Armenian-populated villages: in mid-June Azeri mounted “irregulars”, about 2,000 strong leading by Sultanov’s brother, attacked, looted and burnt a large Armenian village, Khaibalishen, just outside Shusha, and approximately 600 Armenians lay dead.”

“Ինչևէ վայրագությունների նոր ալիք է սկսվել Շուշիին հարակից հայաբնակ գյուղերում. Հունիսի կեսին լավ զինված 2000 հոգուց բաղկացած խմբավորում, որը առաջնորդում էր Սուլթանովի եղբայրը հարձակվել է մեծ Ղայբալիշեն (Գայլատուն)  հայկական գյուղի վրա, որը գտնվում է հենց Շուշիի մոտ, թալանել և վառել են այն, մոտավորապես 600 հայեր սպանվել են:”

Կովկասյան թաթարների կողմից հայկական գյուղերի վրա հարձակումներին է անդրադառձել նաև  ռուսալեզու «Кавказское слово» պարբերականը.

“4-5 июня 1919 г. в Шуше и её окрестностях произошли столкновения между армянами, курдами и азербайджанцами. Курдскими и азербайджанскими кочевниками под предводительством брата генерал-губернатора Султанова было вырезано армянское селение Гайбалу. Жители других армянских селений, подвергшихся нападению, соорганизовались и дали отпор. По данным представителя британской военной миссии, из 700 жителей селения Кайбаликенд в живых осталось лишь 11 мужчин и 87 женщин и детей. После этих событий Хосров-бек Султанов установил блокаду армянской части г. Шуши.”

“1919 թ. հունիսի 4-5-ը Շուշիի եւ նրա շրջակայքում տեղի են ունեցել բախումներ ադրբեջանցիների, քրդերի և հայերի միջև: Քուրդ եւ ադրբեջանցի քոչվորները առաջնորդվող  նահանգապետ Սուլթանովի եղբոր կողմից կոտորեցին հայկական Ղայբալի (Գայլատուն)  գյուղի բնակիչներին: Հարձակման ենթարկված այլ հայկական այլ գյուղերի բնակիչները կազմակերպել են ինքնապաշտպանություն և հարձակումները հետ են մղել: Ըստ Բրիտանական ռազմական առաքելության ներկայացուցչի Ղայբալիքենդ  (Գայլատուն) գյուղի 700 բնակիչներից կենդանի են մնացել, միայն 11 տղամարդ և 87 կին և երեխա: Այդ դեպքերից հետո Սուլթանովը շրջափակել է Շուշիի  հայկական թաղամասը”:

Արցախի հայկական գյուղերի վրա 20-րդ դարասկզբին թաթարական հարձակումներին անդրդարձել է նաև ֆրանսիական մամուլը “Le Temps” թերթը գրում է.

“Aujourd’hui de fort contingents du tatars ont attaqué la passe d’Askéran, qui était aux mains d’Arménians,mais ils n’ont pu la force. On ce bat e ce moment des les villages de Harmhut, de Haldat e de Haranluk. Vendredi des Kurds e des Tatars attaquer les villages de l’Armenians de Kalibalikend, de Kirkijan c’efforçant de se frayer chemin vers Choucha. Repris de plus belle autour de Choucha en flammes.”

“Այսօր թաթարական հզօր ուժեր հարձակվել են Ասկերանի անցման վրա, որը գտնվում էր հայերի վերահսկողության տակ, բայց չկարողացան այն վերցնել: Դրա համար հարձակվեցին Հարմհութ (Խրամորթ) և այլ գյուղերի վրա: Երեքշաբթի քրդերը և թաթարները հարձակվել են հայկական Ղայիբալիքենդ  (Գայլատուն) և Կրկժան գյուղերի վրա, որպեսզի ճանապարհ բացեն Շուշիի հասնելու համար: Շուշիի շրջակայքը մատնված է կրակի:”

Այսպիսով հստակ երևում է, որ 20-րդ դարասկզբին Ադրբեջանի թաթարներ կողմիցհայերի զանգվածային ջարդեր կազմակերպվել են ոչ միայն Շուշիում, այլև Արցախի տարբեր վայրերում:

Շուշիի կոտորածը հետևյալ կերպ է բնութագրել հայտնի կոմունիստական գործիչ Սերգո Օրջանիկիձեն, ով գլխավորել է 1920թ. գլխավորել է  ЦК РКП (б) (Խորհրդային Միության բարձրագուկն ղեկավար մարմին) կովկասյան բյուրոն.

“Я с ужасом вспоминаю и сегодня ту картину, которую мы увидели в Шуше в мае 1920 года. Красивейший армянский город был разрушен, разгромлен до основания, а в колодцах мы увидели трупы женщин и детей”

“Այսօր ես սարսափով եմ հիշում, այն տեսարանը, որոնք մենք տեսանք 1920թ. մայիսին Շուշիում: Գեղեցիկ հայկական քաղաքը հիմնովին ավերվել, թալանվել էր, իսկ ջրհորներու մենք տեսանք կանանց և երեխաների դիակներ”

Ադրբեջանցի կոմունիստական գործիչ Մուսաևը այսպես է բնութագրել 1920թ. մարտին Շուշիում տեղի ունեցածը.

“Беспощадного уничтожения беззащитных женщин, детей, стариков началась. Армяне подвергались массовой резни. Красивые армянские девушки были изнасилованы, а затем выстрелены, по приказу Хосров-бек Султанова, погромы продолжались в течение более шести дней, дома в армянской части были разгромлены, разграблены исводины в пепел. Во время этих событев Хосров-бек Султанов, говорил мусульманам о священной войне (Джихада) и призвал их, чтобы закончить армяными города Шуши, не щадя женщин, детей.

“Անխնա ոչնչացում անպաշտպան կանանց, երեխաների ու ծերերի: Հայերը ենթարկվել են մասայական կոտորածի: Սիրուն հայ աղջիկները բռնաբարվում էին այնուհետև գնդակահարվում: Խոսրով-բոկ Սուլթանովի հրամանով ջարդերը շարունակվեցին վեց օր, հայկական մասի տները թալանվեցին և վերածվեցին մոխրի: Այդ դեպքերի ընթացքում Խոսրով-բեկ Սուլթանովը մուսուլմաններին ասում էր սուրբ պատերազմի (Ջիհադի) մասին և կոչ էր անում նրանց վերջ տալ Շուշի քաղաքի հայերին՝ չխնայելով կանանց և երեխաներին: Ruins of Armenian part of Shushi after 1920 Armenians massacre

Ադրբեջանի թաթարների կողմից 20-րդ դարասկզբին հայերի նկատմամբ իրականացված վայրագությունների մասին կան շատ փաստեր, սակայն չգիտես ինչու պատմությունը լուռ էր ու անտեսում էր այդ ողբերգությունները: Ցավոք սրտի մեր ժողովրդի պատմության գրեթե յուրաքանչյուր օր կապված է ողբերգության հետ, սակայն չպետք է լրել ու անտեսել այն, նամանավանդ, երբ ոճրագործները փորձում են խեղաթյուրել տեղի ունեցածը և իրենց վայրագությունները ոչ միայն արդարացնում են, այլև դրանք վերագրում են այդ վայրագությունների զոհերին: Իսկ վերջում ուղղակի թվերի ապացույց: 1883թ մարդահամարի տվյալներով Շուշիի բնակչությունը կազմում էր 25656 մարդ, որի 57% հայեր էին  43%-ը կովկասյան թաթարներ, իսկ 3%-ը ռուսներ և հրեաներ: 1930թ. Շուշիում բնակվում էր ընդամենը 300 հայ:

Սումգաիթ. իրական ցեղասպանություն

Թողնել մեկնաբանություն

 Սումգաիթ. այս քաղաքի անվանումը հայերիս համար  դարձել է ոճրագործության, հանցագործության ու դաժանությունների հոմանիշ: Խորհրդային իշխանությունները իսկ նրանից հետո ադրբեջանական իշխանություններ ջանք ու եռանդ չխնայեցին, որպեսզի Սումգայիթում, իսկ նրանից հետո նաև Բաքվում, Կիրովաբադում, Հյուսիսային Արցախում և հայաբնակ այլ վայրերերում տեղի ունեցածը որակեն պարզապես խուլիգանություն: Սումգայիթյան հանցագործությունը դեռևս չի ստացել իրական իրավական որակավորումը և դեռևս անպատիժ է մանցել, իսկ անպատժելիությունը ծնում է ներանոր հանցագործություններ: Կատարվածի իրավական որակավորումը հետևևյալն է.

Այն ինչ տեղի է ունեցել Ադրբեջանում 1988-ին և շարունակվել 1990-1991 թ.թ. Բաքվում, Կիրովաբադում, Հյուսիսային Արցախում և Ադրբեջանի այլ հայաբնակ վայրերում անկասկած ցեղասպանություն է: Նրանց համար, ովքեր թերահավատորեն կընդունեն վերոնշված խոսքերս նշեմ, որ այն ինչ կատարվել է Ադրբեջանում 1988 թ-ից մինչև 1991 թ-ը հայ ազգաբնակչության նկատմամբ միջազգային իրավունքը որակում է որպես ցեղասպանություն՝ այսինքն կատարվել է մի ոճրագործություն, որը նպատակաուղղված էր Ադրբեջանում բնակվող ազգությամբ հայ քաղաքացիների բնաջնջմանը՝ սպանություններ, լուրջ մարմնական վնասվածքների և հոգեկան խանգարումների պատճառում, դիտավորյալ ստեղծվել է այնպիսի կենսական պայմաններ, որն ուղղված էր ազգությամբ հայ քաղաքացիների ոչնչացմանը:

Միջազգային իրավունքը ցեղասպանությունը դասում է ամենավտանգավոր միջազգային հանցագործությունների շարքին, որը վտանգում է ողջ միջազգային հանրությանը: 1988-ից առ այսօր Ադրբեջանը խախտել է և շարունակում է խախտել միջազգային իրավունքը՝ անտեսելով միջազգային իրավական համակարգը: Ադրբեջանը միանշանակորեն պետք է պատասխանատվություն կրի հայ ժողովրդի և ողջ միջազգային հանրության առջև՝ իր կատարած հանցագործությունների համար: Պետությունները միջազգային-իրավական պատասխանատվության ենթարկվում են միջազգային հանցագործություններ կատարելու համար: Միջազգային իրավունքը միջազգային հանրության համար առավել ծանր և վտանգավոր հանցագործությունների շարքին է դասում ցեղասպանությունը, ագրեսիան, ինքնիշխանության անօրեն սահմանափակումը, ռազմական միջամտությունը, պատերազմ հրահրելը, ինքնիշխանության նկատմամբ ոտնձգությունը, թերևս Ադրբեջանը 1988-ից առ այսօր չի շրջանցել վերոնշված ծանրագույն հանցագործություններից ոչ մեկը, ուստի Ադրբեջանը անհապաղ պետք է ենթարկվի պատժի՝ միջազգային իրավահամակարգով նախատեսված կարգով: Անպատիժ մնալով իր կատարած հանցագործությունների համար Ադրբեջանական իշխանությունները շարունակում են կատարել նորանոր միջազգային հանցագործություններ՝ հակահայկական հիստերիայի քարոզում, պատերազմական գործողությունների վերսկսման հրահրում և սպառնալիքների հնչեցում, Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ինքնիշխանության նկատմամբ ոտնձգություններ կատարելու սպառնալիքներ և այլն: Անպատժելիությունը և միջազգային հանրության կողմից երկակի չափանիշների կիրառումը ծնում են նոր ոճրագործություններ, ինչպիսին եղավ մարդասպան Ռամիլ Սաֆարովի հերոսացումը, և թող պարոն Օբաման չզարմանա, թե ինչպես կարելի մարդասպանին հերոսացնել, քանի որ անպատժելիությունը ու ամենաթողությունը բերեց դրան և դեռևս կարող է առաջացնել ավելի ծանրագույն հանցագործություններ: Եվ փոխանակ միջազգային հանրությունն համապատասխան որակավորում տա այդ հանցագործությանը՝ անվանելով այն ցեղասպանություն, ինչի համար անհերքելի փաստեր կա, նանխընտրում է այն անվանել անհասկանալի մի բառով  pogroms, որը թերևս որևէ իրավական կամ այլ նշանակություն չունի: Միջազգային հանրությունը Ադրբեջանին իր կատարած հանցագործությունների համար չենթարկելով պատասխանատվության և չդատապարտելով սումգայիթյան ցեղասպանությունը նպաստեց, որպեսզի նման ոճրագործություններ կրկնվեն աշխարհի տարբեր վայրերում՝ Բոսնիայում, Ռուանդայում, Դարֆուրում և այլուր՝ ակամա մեղսակից դառնալով նաև աշխարհում կատարված և կատարվող նորանոր ցեղասպանություններին:

Ահա, թե ինչու կարևորում եմ սումգայիթյան ցեղասպանության ճանաչումը և դատապարտումը, ինչպես նաև Ադրբեջանին համապատասխան միջազգայի պատասխանատվության ենթարկելը՝ այն կարևորություն ունի ոչ միայն հայ ժողովրդի համար, այլև ողջ միջազգային հանրության համար:

Ցավոք մենք նույնպես հաճախակի անտարբերություն ենք ցուցաբերում այս հարցին ու մեր մամուլում խոսվում է ադրբեջանական ոճրագործությունների մասին միայն դրանց տարելիցների ժամանակ կամ դրանց հետ կապված ինչ-որ միջոցառումներ կազմակերպելու առնչությամբ, և, որ ավելի ցավալի է, չենք նշում այդ ոճրագործությունները իրենց անունով՝ ցեղասպանություն: Դա է պատճառը, որ ես անրդադառնում եմ այս խնդրին, ոչ թե փետրվարին, այլ հիմա և պարբերաբար  կանդրադառնամ այդ խնդրին:

Մի քանի նկարներ ադրբեջանական ոճրագործություններից, որոնք փաստում են, որ տեղի ունեցածը իսկական  ցեղասպանություն է: (որոշակի հանգամանքներ հաշվի առնելով՝ առավել դաժան տեսարաններ պատկերող լուսանկարներ չեմ հրապարակում այտեղ)

sumgait victems sumgait armenian man sumgait victems sumgait pagroms baku killed armenians january 1990 sumgait pagroms 1988 sumgait 1988 49522 sumgait armenian refugees sumgait 28.02.1988

Մեկ-մեկ խղճում եմ ադրբեջանցիներին… զոմբի են դարձել :))))

Թողնել մեկնաբանություն

Մեկ-մեկ խղճում եմ մեր արևելյան հարևաններին: Խեղճ ադրբեջանցի-ներ այնքնա են իրենց բութ հայցք ունեցող առաջնորդներից  ստեր լսել, որ արդեն դարձել են զոմբի: Ինտերնետում, երբ տեսնում ես ադրբեջանցիների մեկնաբանությունները հայերի, Հայաստանի, Արցախի մասին առանց ծիծաղելու չես կարողանում նայել կամ կարդալ, բոլորը նույն հին երգն են երգում օրինակ ասենք հայերի 19-րդ դարում Կովկաս գալու ու այսպես ասած ադրբեջանական տարածքներում բնակվելու մասին, տու այ հիմարներ մեկ-մեկ ձեր բնից գլուխներդ հանեք ու շուրջներդ նայեք տեսեք ինչ կա չկա, ախր որ սուտը ասում են այնպես պիտի ասեն, որ հավատալու լինի, սուտ ասել էլ  չգիտեն ձեր  վայ-գիտնականները, որոնք մրցում են ձեր տխմար թագավորի առաջ, թե ով ավելի զարմանալի սուտ կհորինի :), գոնե մեկ-մեկ այդ ցնդաբանություններից զատ նորմալ գիտական աշխատություն կարդացեք ու կտեսնեք, որ անտիկ  գիտնականներից, պատմիչներից, գործիչներց, աշխարհագրագետներց սկսած մինչև մերօրյա գիտնականները հազար ու մի աշխատություններ  ունեն Հայաստանի ու հայերի մասին, ինչպես նաև հայերի բնակության աշխարհագրական սահմանների մասին: Հա, մեկ էլ շատ են սիրում երգել ադրբեջանական տարածների այպես ասած բռնազավթման մասին, ու այն ետ բերելու մասին, դե բոլ եղավ, հերիք եղավ էլի, դուք ուրիշ բան չգիտե՟ք, թե՟ ուրիշ երգ չեք սովորել:  Ի՟նչ ադրբեջանական տարածքների մասին եք երգու՟մ, հաաա երևի միջինասիական տափաստանների մասի՟ն, տո գնացեք վերցրեք, ո՟վ է ձեզ խանգարում: Այդ, ո՟ր ժամանակում, կամ ո՟ր քարտեզում եք Արցախը տեսել Ադրբեջանի տարածքում, դե նույնիսկ ոչ մի տեղ էլ չկա գրված ադրբեջանցի ազգի մասին, իսկ Ադրբեջանը, ավելի ճիշտ Ատրպատականը գտնվում էր լրիվ այլ վայրում, մենակ էն էր էլի, որ Լենին պապիկը հայկական Արցախն ու Նախիջևանը ձեզ նվեր տվեց, իսկ ձաձ Ստալինն էլ ձեզ անուն տվեց: Մեխք եք դուք փոխանակ ձեր սեփականը ստեղծեք ուրիշներից եք գողանում, գողանում եք ամեն ինչ պատմությունը, մշակույթը, արվեստը, գրականությունը, տարածքները, նույնիսկ ճաշատեսակները, խեղճ, արդեն էն աշխարհում գտնվող, արվեստի ու մշակույթի գործիչներին էլ իրենց կամքին հակառակ ազգափոխ ու անվանափոխ եք անում, իսկ այն ինչ չեք կարողանում յուրացնել քանդում ու ջարդում եք,ամոթ է, գողին երբեք չեն հարգում, գողը մնաում է գող՝ ձու գողացողն էլ է գող, մշակույթ գողացողն էլ: Միևնույն է մի օր գողը պատժվում է, հավատացեք կգա ժամանակ, դուք էլ կպատժվեք:

Դե ադրբեջանական վայ-գիտնականների վերջին “հայտնագործությունը” տվել -տարել է ամեն ինչ, պարզվում է, որ ադրբեջանցիները կովկասյան աղվանցի-ների  հետնորդներն են ու բնիկ ժողովուրդ են տարածաշրջանում: Տո այ հիմարներ, գոնե սուտ ասել սովորեք հետո սուտ ասեք, դուք նույնիսկ չգիտեք, որ աղվանացի ազգ չի եղել, աղվանցի եթնոս չէր ձևավորվել, Աղվանքը կազմված էր տարբեր ցեղերից ու ցեղային միություններից, որրնց առաջնորդները հաճախակի հայեր են եղել, քանի որ Աղվանքի քրիստոնյա եկեղեցին ենթարկվում էր հայոց կաթողիկոսին, բացի դրանից, եթե դուք աղվանքի ցեղերի հետնորդներն եք, ապա լեզգիները, ավարները, թաթերը և մյուս ազգերը ովքե՟ր են, դե էլ չեմ խոսում  լեզվային և գենետիկ տարբերությունների մասին: Գոնե ձեր մեծ եղբոր Թուրքիայից բան սովորեք, նրանք գոնե համարձակություն ունեցան ասել, որ տարածաշրջանում եկվեր են ու եկել տիրացել են ուրիշների տարածքներին:

Մեղք եք մեղք, ուրիշի ունեցացին տիրանալու ծիծաղելի փորձերի և ուրշից գողանալու փոխորեն, փորձեք գտնել ձեր ինքնությունը, ստեղծեք ձերը, ի՟նչ պատասխան եք տալու սերունդներին: Ինչքան էլ լավ քոզարկված սուտ լինի մի օր այդ սուտը բացվում է:

Հայեր ջան, առաջարկում եմ հումանիտար սկզբունքներից ելնելով խեղջ ադրբեջանցիներին իրենց ճիշտ ինքնությունն ու ճշմարտությունը բացատրենք: Միգուցե ճշմարիտ իրողության մասին ադրբեջաներեն գրքեր հրատարակենք ու բաժանենք խեղճ հարիֆներին, գուցե այդքան ուղեղ ունենա, որ կարդան ու այդ ստերով պարուրված զոմբիական վիճակից դուրս գան: Ախր մեղք են մեղք…

Children in the war or “unchildhood generation”

Մեկնաբանություններ (2)

Today I saw some photos  from Artsakh liberation  in the internet and it reminded me the war. I was child when it’s begun. It was horrible. I always try to forget that terrible memories, but it can’t be deleted from memory. Four long and horrible years from my childhood has been spent during wartime. It’s really terrible and hard, when begins to realize the death  in so early age. I was sixth years old when there begun shooting and bombing my own town and we was forced to hide in basements and underground. Anybody who didn’t saw the war can’t imagine how it is awful at day and night hearing that terrible sound of missiles and bombs blasting nearby and realized that one of that missiles can dropped on your home and destroyed your home and killed you and your family. And when the next day you are walking in the streets and looking at destroyed buildings and houses, you just thanks  God, that you  and your family still alive. It’ s hard when begin to think, that close and beloved people who are now with you, maybe you couldn’t to see them anymore. It hard even for adults to realize the death and have so much stress, for child it much more harder.

But the most bad thing is, that the world has forgotten about us, even when the war was over. Anybody’s didn’t care about thothend children, who had so harmful and bad experience in the war. The war made a lot of psychological and medical harms  in children at war. We didn’t get any care, especially psychological care and we was condemned to overcome ourselfs all the psychological and other problems which we’ve gotten  inside during the war.

My generation lost their childhood. Instead of cheerful childhood we was forced to hide from the missiles, instead of listening fairytales we forced to hear the awful sounds of missiles, instead of playing the games in the streets we was hiding in the underground, instead of playing with toys we was playing with the guns and the bullets. Me and people over my age is “unchildhood generation”. Childhood is most bright, careless, beautiful and cheerful time for all men kind. I didn’t see it and all children over  my age in my country didn’t see, it surely left its bad stamps in our life.

 Evryone who want talk about poor Azerbajani refugees should remind about us, about children in the war, whom they wanted to kill, but survived in cruel war, in the war for life. Yes, surely, for life, because Azerbajani forces wanted just kill all Armenians in Artsakh as they did it in Sumgait, Baku, Gandzak, Maragha and many other places. They was bombing homes and houses, schools and hospitals, they just wanted to destroy Stepanakert and kill everyone there. I remember when one day after bombing i was back to my school I’ve found my classroom destroyed.  Stepanakert was all in ruins. We just survived thanks to brave people who gave there life for our life, for our freedom.

Armenian  people didn’t want that war, we just wanted  freedom, we thought that we can get it  in peaceful way, with a peaceful meetings and demand, but our enemy didn’t want to understand civil diamonds and begun bombing our towns and villages and killing Armenian men children and women. We was forced to defend our homes and life. I’m clearly remember the first missiles, which was dropping in my city destroying many homes and killing peaceful people it was surprised for everyone an terrible surprise, I remember the chaos and scare which was all around.

Real story about Armenian-Turk (Azerbajani) so-called “friendship”

Թողնել մեկնաբանություն

This is  the Armenian-Turk so-called “friendship”   real story, based on my grandmather story which was happened in real. In 1920th, when the Soviet authority had just came tօ Artsakh and after the Soviet heads in 1923. unfair, illegal  decision, which  Armenian Artsakh forced to include in Soviet Azerbaijan, there has been begun Armenian-Tatar (at that time there was no Azerbajani nation and Caucasuis Turks was calling Caucasius Tatars or just muslims) reconciliation process: My grandfather’s father’s brother, Gregory Galstyan, was in that  reconciliation group,  he had the organizational skills and was cleaver man, he lead self-difending operation of K’rkjan village  during Arminan-Tatar clashes in 1912 and Artsakh Armenian massacere by Turks (Azerbajanis) in 1918. Among  Committee members were a the Tatar-Turks (Azrbajanis) and Armenians (mention, that at that time there still havn’t  Azrbajani nation), Grigor’s made good friendly relations with an Turk (Azerbaijani), who was the so-called other side reconciler. They frequently visit each other and they ussially had food together .  One day the Turks (Azerbajani) so-called “friend” invited Grigor in his house and they had some food there. And so called “Turk friend:”  poisoned his food and killed him, an act of  fraud and guile, which is suitable and common for Turks.

Now European states, America and other civilized world deceived by Turks with their tricks pretending civilized,  but Armenians know the true face of  Turks and thire violence, the world must understand, that now we  don’t want to live side-by-side with them, Turks typical charecter is killing, spoliation, insidious and vandalism.

And this story  must be a proof for so-called extremely tolerant Armenians, who still think that there could be friendship between Armenians and Turks, tհis real story prove that Turk never can be a friand for Armenian, no matter what is the reason or condition of that “friendship”. In Artsakh there is an adage “When you make friendship with Turk  always keep a stick in your hand”  and I think this words express all the truth about Armenian and Turks relation.

A short about K’rkjan village. It’s old Armenian village, where was living Armenians for centuries. According to some sources in this village was born Rostom a famous Armenian bodyguard of French emperor Napoleon. At the begining of 20th century Turkish-Tatar slaughterers after the Armenian massacres in Shushi, go out for Shushi city and began to killing Armenians and destroying Armenian  villages in the surrounding area, K’rkzhane was one of  near by  Shushi villages  (now it’s included in the administrative area of the city of Stepanakert) also underwent Turks violence attacks, due to self-defense battles, the people managed to leave the village and after years Armenians came backed there and built there  their homes again near by   the Turks, who has came there after Armenians was forced to  leave K’rkjan.