Գլխավոր

Ազատ, անկախ, միացյալ Հայաստան. երազա՞նք, թե՞ իրակնություն

Թողնել մեկնաբանություն

Հայաստանն ըստ Սևրի պայմանագրի

Օգոստոսի 20-ին լրացավ Սևրի պայմանագրի հեևթական տարեթևը:  Հայերիս համար կարևոր դարձած մի տարեթիվ, երազանքի իրականացումը, որն այդպես էլ մինչև հիմա  իրողություն չդարձավ, սակայն սխալ է այդ պայմանագրի նշանակության թերագնհատումը և համարել այն ոչ կարևոր:

1920թ. օգոստոսի 20-ին Փարիզի Սևր արվարձանում ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը մի կողմից Թուրքիայի և մյուս կողմից 1-ին աշխարհամարտում հաղթած պետությունների միջև: Պայմանագիրը բաղկացած էր 97 մասից և 578 հոդվածներից, որոնք վերաբերվում էին սահմանային և քաղաքական, փոքրամասնությունների պաշտպանության, ռազմական, ծովային և օդային գերիների և պատիժների, տնտեսական և ֆինանսական, օդային նավագնացության, ջրային և երկաթուղային ճանապարհների, աշխատուժի հարցերին։ Պայմանագրի համաձայն  Թուրքիան հրաժարվում էր Թրակիայից, Էգեյան ծովի կղզիներից, Կիպրոսից, Եգիպտոսից և արաբական տիրույթներից։ Հունաստանը կառավարելու էր Զմյուռնան (Իզմիրը) ու նրա շրջակայքը: Ասիական Թուրքիան սեղմվում էր մինչև Արևմտյան Անատոլիայի սահմանը։ Հեջազը անկախություն էր ստանում, իսկ Եգիպտոսը, Պաղեստինը, Սիրիան ու Միջագետքը (Իրաք) Ազգերի Լիգայի միջոցով, որպես ենթամանդատային տարածք, հանձնվում էին Մեծ Բրիտանիային ու Ֆրանսիային, իսկ Հայաստանը ստանում էր Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի և Տրապիզոնի նահանգների տարածքների մեծ մասը:

Ներկայումս սխալ կարծիք կա, որ Սևրը այլևս անցյալ է և այդ պայմանագիրը չեղյալ է համարվել արդեն քեմալական Թուրքիայի և եվրոպական տերություններ միջև կնքված հետագա պայմանագրերով՝ նամանավանդ նշվում էր 1323թ. կնքված Լոզանի պայմանագիրը:  Մի կողմ թողնելով քաղաքական բոլոր հարցերը ներկայացնեմ մի քանի իրավական  փաստարկներ, որոնք ապացուցում են այս տեսակետի սխալ լինելը:

Նախ Լոզանի պայմանագիրը որևէ կերպ չի կարող առնչվել Սևրի պայմանագրի հետ, քանի, որ դրանք տարբեր պայմանագրեր են: Սևրի պայմանագիրը վերաբերվում էր առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքներին, Լոզանի պայմանագիրը վերաբերվում էր 1919-1922թ.թ. տեղի ունեցած պատերազմական գործողությունների արդյունքներին՝ այսինքն, եթե  Սևրի պայմանագիրը  պաշտոնապես  վերջ էր դնում առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններին պայմանագիրը ստորագրած կողմերի միջև, ապա Լոզանում քննարկվում էր Թուրքիայում և նրա շուրջը պատերազմական գործողություններին վերջ դնելու հարցը: Ի դեպ Լոզանում պայմանագրի կողմ էր ոչ թե Թուրքիա պետությունը, այլ Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը: Այսինքն Լոզանի պայմանագիրը կոչված էր միայն տարածաշրջանում պատերազմական իրավիճակի վերջ տալուն, և ոչ մի առնչություն չունի առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրա արդյունքում ստեղծված իրավիճակի հետ, ուստ այս տեսանկյունից երկու պայմանագրերը անհամեմատելի են: Իսկ հայերի ցեղասպանությունը և դրա արդյունքների ինչ-որ կերպ վերացումը համարվում է առաջին աշխարհամարտի արդյունք:

Լոզանի պայմանագրի մեջ նշված պատերազմական իրավիճակ եզրույթը նույնպես պատահական չէ:  Միջազգային նորմերի տեսանկյունից միայն ինքնիշխան երկրները կարող են մղել պատերազմներ, մնացած դեպքերում այն համարվում է պատերազմական իրավիճակ: Ուստի թուքիան այդ պայմանագրում չէր ճանաչվում որպես պետություն: Սա ի դեպ ու մի կողմ թողնելով այս հարցը անդրադառնամ մեկ այլ ավելի կարևոր հարցի:

Հարկ եմ համարում մանրամասն անդրադառնալ այն սխալ կարծիքին, որ իբր Լոզանի պայմանագիրը չեղյալ է համարել Սևրի պայամանգիր: Նախևառաջ Լոզանի պայմանագիրը ոչ միայն չի վերանայում կամ չեղյալ չի համարում  Սևրի պայմանագիրը, այլև այդ պայմանագրի մեջ ընդհանրապես չի խոսվում Սևրի պայմագրի մասին : Ընդհանրապես պայմանագիրը վերանայելու համար միջազգային իրավունքը նախատեսում է հստակ պայմաններ “1969թ. Վիենայի Պայմանգրերի մասին  կոնվեցիայում”  հստակ նշվում է պայմանագրի վերանայման կամ չեղյալ համարման  պայմանները (Վիանյաի կոնվեցիան իր մեջ ընդգրկել է մինչ այդ միջազգային իրավահարաբերություններում գործող պայմանագրերի վերաբերյալ ընթացակարգերը) : Մասնավորապես վերը նշված Կոնվեցիայում նշված է, որ պայմանագրի բովանդակության վերանայումը հնարավոր է, միայն այդ պայմանագիրը կնքած բոլոր կողմերի համաձայնությամբ: Ինչպես նաև նշվում է, որ պայմանագրի փոփոխությունների առաջարկությունների մասին պետք է տեղեկացվեն պայմանագրի բոլոր մասնակիցները: Փոփոխության համաձայնությունը որևէ կերպ չեն առնչվում այն երկրներին, որոնք չեն ընդունել այդ համաձայնությունը, նրանց համար պայմանագիրը գործում է առանց փոփոխությունների:  Եվս մեկ կարևոր հանգամանք. վերը նշված Կոնվեցիայում նշվում է, որ պայմանագրի  փոփոխությունները չպետք է ազդեն մյուս մասնակիցների իրավունքների վրա և պայմանագրի նպատակներին չպետք է հակասեն: Երկրոդ փաստարկն այն է, որ Վիենայի կոնվենցիայի  59-րդ հոդվածի 2-րդ կետն է, որտեղ նշվում է, որ.  “Ավելի վաղ կնքված պայմանագրի գործունեությունը կհամարվի դադարեցված միայն այն դեպքում, եթե դա ակնհայտ է ավելի ուշ կնքված պայմանագրից կամ մեկա այլ ձևով հաստատում է, որ այդպիսին է եղել կողմերի մտադրությունը”, իսկ ինչպես արդեն նշեցի Լոզանի պայմանագրում որևէ բան չկա նշված Սևրի պայմանագրի մասին և ընդհանրապես չի անդրադառնում այդ պայմանագրին:

ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի գծած Հայաստանի սահմանները, որն կնիքված է ԱՄՆ նախագահի մեծ կլոր կնիքով և ունի անբեկանելի կարգավիճակ

Մանրամասցնելով վերը շարդրվածը հանգում ենք հետևյալին. նախ Սևրի պայմանագրի գործունեությունը ոչևէ կերպ չի դադարեցվել համապատասխան կարգով՝ ահսինքն պայմանագիրը կնքած բոլոր կողմերի պայմանագիրը դադարեցնելու մասին հայտարարությամբ, երկրորդ, որ Լոզանի պայմանագիրը որևէ իրավական նշանակություն չի կարող ունենա Հայաստանի Հանրապետության  համար և որևէ իրվական ազդեցություն չունի  Սևրի պայմանագրով նշված Հայաստանի շահերի վրա, քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը , որը կողմ էր հանդիսանում Սևրի պայմանագրին չի ստորագրել Լոզանի պայմանագիրը և երրորդ Լոզանի պայմանագիրը չի կարող փոփոխել Սևրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանի իրավունքները, քանի որ կողմերի միջև նոր պայմանագրի ստորագրումը չեն կարող ազդել կամ փոփոխել մեկ այլ կողմի իրավունքները: Եվս մեկ կարևոր հավելում, ընդհանրապես Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պարտավորությունները, այդ թվում նաև նրանց միջև սահմանների հարցը, բախում էր, ոչ թե Սևրի պայմանագրից, այլև դրա ածանցյալ համարվող “Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռից”, որը համարվում է անբեկանելի:  Նշեմ նաև, որ ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրավարար վճիռը, այդ թվում նաև Թուրքիայի և Հայաստանի միջև գծված սահմանի քարտեզը հաստատվել է ԱՄՆ նախագահի “Մեծ, կլոր կնիքով”, իսկ այդ կնիքով կնքված բոլոր փաստաթղթերը ԱՄՆ-ում մեկնդմիշտ համարվում են անբեկանելի և փոփոխության չենթարկվող, ուստի առնվազն ԱՄՆ-ի համար Հյաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը իրավաբանորեն համարվում է Սևրի պայմանագրով գծված սահմանը: Չգիտեմ ինչու այս մասին չի խոսվում:

Իսկ ընդհանրապես Սևրի պայմանագիրը միջազգային իրավունքի համապատասխան ընթացակարգով կնքված լիովին վավեր փաստաթուղթ է, որը սակայն ուժի մեջ չի մտել: Սակայն եթե օրինակ այդ պայմանագիրը կնքած բոլոր երկրները վավերացվեն, ապա այն կմտնի օրինական ուժի մեջ և կհամարվի պարտադիր:

Հայտնի է, որ Լոզանի պայմանագիրը իրավական հիմք տվեց նոր Թուրքիային, այսպես ասած վերացրեց օսմանական Թուրքիան և ստեղծեց քեմալական Թուրքիան՝ իր նոր սահմաններով ու իրավազորություններով: Լոզանի պայմանագրում մանրամասնորեն անդրադառնուվում է Սևրի պայմանագրից էապես տարբերվող նոր Թուրքիայի և նրա հարևանների միջև նոր սահմաններին՝ բացառությամբ Հայաստանի, իսկ ավել մանրամասն Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի առաջին պարբերությունում նշված է.  “Թուրքիան հրաժարվում է բոլոր այն տարածքներից ու դրանց նկատմամբ բոլոր իրավունքներից, որոնք գտնվում են այս պայմանագրով գծված սահմաններից դուրս, բացառությամբ այն տարածքների, որոնց նկատմամբ այս պայմանագրով ճանաչվել է նրա իրավուքները, այդ տարածքների հարցը և ապագան լուծել կամ լուծելու են շահագրգիռ կողմերը” Լոզանի պայմանագիրը առանձին կետերով հստակորեն սահմանում է Թուրքիայի և Հունաստանի, Թուրքիայի և Բուլղարիայի, Թուրքիայի և Սիրիայի, Թուրքիայի և Իրաքի միջև սահմանները: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ Թուրքիայի իրավազորության ներքո են անցնում միայն պայմանագրի մեջ նշված սահմաններից ներս ընկած տարածքները, իսկ Հայաստանի հետ սահմանի մասին Լոզանի պայմանագիրում չի նշված, ուստի նոր Թուրքիայի իրավազորությունը Վիլսոնի գծած սահմաններից այն կողմ՝ այսինքն Արևմտյան Հայաստանի վրա,  չի տարածվում, ավելին՝ ստորագրելով Լոզանի պայմանագիրը, Թուրքիան իրավաբանորեն հրաժարվել է այդ տարածքների նկատմաբ իր իրավունքներից:   Հիշառժան է նաև Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասը, որտեղ նշված է, որ. “Այս հոդվածի դրույթները չեն վերաբերվում բարիդրացիական հարաբերություններց բխող այն հատուկ պայմանավորվածություններին, որոնք կայացվել են կամ կարող են կայացվել Թուրքիայի և նրան սահմանակից որևէ երկրի միջև”: Այսինքն՝ այստեղ խոսվում է սահմանները հստակեցնող հատուկ պայմանավորվածության մասին, այլ ոչ թե պայմանագրի մասին, ուստի այն վերահաստատում է Վ. Վիլսոնի իրավական վճռի իրավազորությունը, ինչպես նաև  Լոզանի պայմանագիրը հաստատումէ Սևրի պայմանագրով Թուրքիայի կողմից Վ. Վիլսոնի իրավակն վճռով Հայաստանին փոխանցված տարածքների նկատմամբ իրավունքներից հրաժարվումը:

Այսպիսով՝ այսքանից հետո կարող ենք գալ այն եզրահանգմանը, որ Միացյալ Հայաստանը ոչ թե երազանք է, այլև իրողություն, որը վաղ թե ուշ իրականություն պիտի դառնա: Ուղղակի պետք է հավատալ և այդ գաղափարը ու իրավատիրությունը  մեր մեջ ամուր պահել ու փոխանցել սերունդներին: Երբեք չպետք է հրաժարվենք մեր ազգային իրավունքներց:  Համոզված եմ, եթե ոչ մեր սերունդը, ապա մեր հաջորդ սերունդը պետք է ապրի Ազատ Անկախ ու Միացյալ Հայաստանում: Ահա, թե ինչու է թուրքիան համառորեն պայքարում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և հայկական հարցի բարձրացման ցանկացած գործողության դեմ՝ վատնելով մեծ քանակությամբ  ֆինանսական, դիվանագիտական և այլ ռեսուրսներ:

P. S. Եթե ասենք 70-ական թվականներին որևէ մեկին ասեիր, որ Խորհրդային Միությունը՝ այդ հզոր պետությունը,  պետք էր փլուզվեր և կստեղծի անկախ Հայաստան, ապա ոչ ոք չէր հավատա՝ ավելին դա ծիծաղ կառաջացներ: Սակայն իրականությունը և միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ երբեմն անհավատալի թվացող բաները կարող են իրականություն դառնան:

Advertisements

Ազգերի ինքնորոշման իրավունքը՝ որպես մարդու հիմնական իրավունքների երաշխիք

Թողնել մեկնաբանություն

THE-WORLD-FLAG           Ազգերի ինքնորոշման կամ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի մասին բոլորս շատ թե քիչ գիտենք: Դրա մասին շատ է խոսվել, և նպատակահարմար չեմ գտնում կրկին անգամ մանրամասնորեն անդրադառնալ այդ հարցին, և ուզուոմ եմ ներկայացնեմ այնպիսի հարցեր և խնդիրներ, որոնց մասին քիչ է խոսվում կամ ընդհանրապես չի անդրադառնվում և ուստի կներկայացնեմ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը մարդու հիմնարար իրավունքների տեսանկյունից և մասնավորապես կանդրադառնամ մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերին: Այն ներառում է երեք փաստաթուղթ, որոնք ընդունել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան՝ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, Տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքների միջազգային դաշնագիրը, Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների  մասին միջազգային համաձայնագիրը և դրա Կամընտրական (ֆակուլտատիվ) արձանագրությունը: Ազգերի ինքնորոշման իրավունքը միջազգային իրավունքի մասնագետների կողմից կարևորվում է նրանով, որ այն հանդիսանում է կարևոր երաշխիք և հիմնաքար մարդու հիմնարար իրավունքների իրականացման համար: Այս տեսակետին փորձ է արվում հակադարձել նրանով, որ միջազգային իրավունքի բոլոր սկզբունքները համահավասար են և հավասար արժեքներ ունեն և մասնավորապես նշվում է տարածքային ամբողջականության և պետությունների ներքին գործերին չմիջամտելու սկզբունքները, ու հաճախակի ազգերի ինքնորոշման իրավունքը դիտարկվում է այդ հակասության համատեքստում, այս հակասության պատասխանը տրվում է մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերում: Ամբողջական լինելու համար սկսեմ հենց սկզբից՝այդ դաշնագրերի ընդունումից: Մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ ժողովուրդնորի կամ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի ներառումը վիճաբանությունների առարկա էր դարձել, քանի որ միջազգային իրավունքի մասնագետների մի մասը գտնում էր, որ սխալ է այն ընդգրկելը մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ, քանի որ ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը հանդիսանում է կոլեկտիվ իրավունք, իսկ մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերը ընդգրկում է մարդու անհատական իրավունքները: Սակայն, երկար բանավեճների արդյունքում, ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքն որոշվեց ներառել մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ, ելնելով հետևյալից`

1. Այն հանդիսանում է աղբյուր կամ անհրաժեշտ պայման մարդու մյուս իրավունքների համար, քանի որ չի կարող ճշգրիտ և պատշաճ իրականացվել մարդու անձնական իրավունքները, առաց ինքնորոշման իրավունքի իրագործման.

2. Մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի իրագործման համր պիտի հաշվի առնվի ՄԱԿ-ի Կանոնադրության իրագործումը և սկզբունքների պաշտպանումը, այդ թվում նաև համահավասարության և ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքները.

3. Մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի որոշ դրույթներ անքակտելիորեն կապված են ինքնորոշման իրավունքի հետ.

4. Եթե այդ իրավունքը չընդգրկվի մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ, ապա այն կլինի ոչ լրիվ և անգործունակ: Վերը նշվածից հստակորեն երևում է, որ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը ոչ միայն սկզբունք է, այլև կարևոր երաշխիք մարդու հիմնարար իրավունքների իրագործման համար և առանց ազգորի ինքնորոշման իրավունքի անհնար կլինի մարդու հիմնարար իրավունքների պատշաճ իրագործումը և այդ իրավունքները, ինչպես նաև դրանք երաշխավորող ցանկացած փաստաթուղթ, պարզապես չի կարող ի կատար ածվել:

      1951 թ.-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր Վեհաժողովի 6-րդ նստաշրջանում քննարկումների ժամանակ ինքնորոշման իրավունքը մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ ընդգրկելու համար կողմնակիցները հայտարարեցին, որ ինքնորոշման իրավունքի կենսագործումը կարևոր պայման է հանդիսանում խաղաղության, անվտանգության և բարեհաջող միջազգային համագործակցության համար, և ուստի առանց ինքնորոշման իրավունքի ընդունվող դաշնագրերն իմաստ չեն ունենա: ՄԱԿ-ի Գլախավոր Վեհաժողովի 1955 թ.-ի X նստաշրջանում հակասական քննարկումներ էին ընթանում, որի ժամանակ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը մարդու իրավունքների միջազգային դաշնագրերի մեջ ընդգրկոլու հակառակորդները գտնում էին, որ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունում ընդունվում է որպես սկզբունք, այլ ոչ, թե իրավունք, բացի դրանից ազգերի ինքնորոշման իրավունքը կոլեկտիվ իրավունք է և նպատակահարմար չէ այն ընդգրկել ՄարUnited-Nationsդու իրավունքների դաշնագրերի մեջ, քանի, որ այն վերաբերվում է մարդու անհատական իրավունքներին: Սակայն հաղթեց այն տեսակետը համաձայն, որի չնայած ինքնորոշման իրավունքը կոլեկտիվ իրավունք է հանդիսանում, բայց այն վերաբերվում է յուրաքանչյուր մարդու և նրա դուրս թողումը Դաշնագրերից մարդու իրավունքների սահմանափակման համար հղում կլինի: Բոլոր այն պետությունները, որոնք ընդունել են ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունը պետք է հարգեն ՚ինքնորոշման սկզբունքը  և դրանից ելնող ՚իրավունքներըՙ, որոնք ունեն համընդհանուր և անքակտելի բնույթ: ՄԱԿ-ի Կանոնադրության 2-րդ հոդվածում նշվում է. “Զարգացնել ազգերի բարեկամական հարաբերություններ՝ հիմնված ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման սկզբունքի հարգանքի վրա և այլ համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել հանուն համընդհանուր խաղաղության ամրապնդման:” Չնայած ՄԱԿ-ի Կանոնադրությունում ինքնորոշման իրավունքը ներառված է որպես սկզբունք և հավասարապես է դիտարկվում բոլոր մնացած սկզբունքների հետ, սակայն վերը նշվածից հստակորեն երևում, որ ազգերի ինքնորոշման իրավունքին տրվում է երաշխավորի դերակատարություն` մասնավորապես բոլոր ազգերի միջև բարեկամական հարաբերությունների ապահովման համար:

        Միջազգային հեղինակավոր փաստաթղթերից կարելի է շատ օրինակներ բերել, որը փաստում է և կարևորում է ազգերի ինքորոշման իրավունքը, որպես միջազգային իրավունքի հիմնաքար հանդիսացող մարդու իրավունքների համար կարևոր երաշխավորի հանգամանքը: Իսկ ըստ ինձ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը չի կարող համահավասար լինի տարածքային ամբողջականության կամ սահամանների անխախտելության սկզբունքների հետ, քանի որ ազգերի ինքնորոշման իրավունքի սկզբունքը, իր իսկ անվանումից փաստում , որ այն իրավունք է` այսինքն ուղղակիորեն կապված է մարդու հետ, բացի դրանից միջազգային իրավահարաբերությունների փորձը փաստում , որ սահմաննեն այդքան էլ անխախտելի չեն, իսկ տարածքներն էլ փոփոխվում են, այնինչ մարդը ու նրա իրավունքների բնույթը երբեք չի կարող փոփոխության ենթարկվել:

Արցախի դատական ակտերի միջազգային իրավազորությունը կամ չճանաչվածության գործոնը և արդարադատությունը

Թողնել մեկնաբանություն

Փաստ է, որ Արցախում արդեն ձևավորվել է միջազգային չափորոշիչներին համարժեք դատական համակարգ ու իրականացվող դատական բարեփոխումների արդյունքում աստիճանաբար ավեի է կատարելագործվում Արցախի դատական համակարգը: Սա իրոք հպարտանալու տեղիք է տալիս, քանի որ այնպիսի երկրի համար, ինչպիսին է Արցախը դժվար խնդիր է պատշաճ  իրավական համակարգ ունենալը, քանի որ Արցախը զրկված է միջազգային շփումներից և իրավահամակարգի ստեղծման և կատարելագործման համար միջազգային կառույցների օգնությունից: Սակայն Երևի երբեք չեք մտածել, թե ինչ ճակատագրի կարժանանա Արցախի Հանրապետության դատարանում ընդունված դատական ակտը արտասահմանյան որևէ երկրում: Ի սկզբանե այն չի ընդունվի որպես օրինական, սակայն նման դիրքորոշումը սխալ է և խախտում է միջազգային իրավունքով սահմանված մի շարք կարևորագույն սկզբունքներ: Այս խնդիրը քիչ է ուսումնասիրվել, կարելի է ասել ընդհանրապես չի ուսումնասիրվել ու ընդհանրապես այս մասին կարելի է ասել ընդհանրապես չի խոսվում, մինչդեռ հավանականությունը մեծ է, և իրականում լինում են, որ ասենք դատաքննության ժամանակ կողմերից մեկը հանդիսանում է օտար պետության քաղաքացի կամ որևէ կերպ կապված լինի օտար երկրի իրավահամակարգի հետ: Կամ ասենք ինչպես կարող են Արցախի Հանրապետության քաղաքացիները պաշտպանել իրենց իրավունքները և օրինական շահերը արտերկրյա դատարաններում, քանի որ դա միանգամայն դժվար կլինի, որովհետև հավանաբար կբախվեն անպայման այսպես ասած չճանաչվածության գործոնի հետ:

Այսպիսով փորձեմ հնարավորինս ներկայացնել այս խնդիրը:

Պետության դատական ակտը այլ պետության տարածքում կիրառելու խնդիրը հիմնականում կարգավորվում է ազգային օրենսդրական ակտերով: Ուստի, քանի որ, միջազգային պրակտիկայում ընդունված է, որ պետության դատական ակտերը կիրառվում են մեկ այլ պետությունում միայն իրավական փոխօգնության կամ համապատասխան այլ պայմանագրի առկայության դեպքում, ապա կարելի է եզրակացնել, որ չճանաչված պետության դատական ակտերը չեն կարող կիրառվել այլ պետության տարածքում, սակայն, դա միանգամայն չի տալիս այդ խնդրի լուծումը և խնդրին մակերեսորեն է մոտենում: Արդյոք դա այդպե՟ս է: Հարցի պատասխանը գտնելու համար դիմենք միջազգային իրավունքի այնպիսի հեղինակավոր փաստաթղթի, ինչպիսին է “Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը”: Մասնավորապես այդ հռչակագրի 7-րդ հոդվածը նշում է. “Օրենքի առաջ բոլոր մարդիկ հավասար են և, առանց որևէ խտրականության, ունեն օրենքի հավասար պաշտպանության իրավունք: Բոլոր մարդիկ ունեն սույն Հռչակագրով սահմանված հավասարությունը խախտող որևէ խտրականությունից, սադրանքից պաշտպանվելու հավասար իրավունք”, իսկ նույն Հռչակագրի 6-րդ հոդվածը նշում է. “Յուրաքանչյուր մարդ, որտեղ էլ, որ նա գտնվի, իր իրավասուբեկտության ճանաչման իրավունք ունի”: Առավել հետաքրքիր է վերը նշված Հռչակագրի 8-րդ հոդվածը, որը նշում է. “Յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի սահմանադրությամբ կամ օրենքով իրեն տրված հիմնական իրավունքները ոտնահարելու դեպքում իրավասու ազգային դատարանի միջոցով արդյունավետ կերպով վերականգնելու այդ իրավունքները”: Ցանկացած պետության քաղաքացի ունի դատական պաշտպանության իրավունք` պաշտպանելով իրեն վերապահված իրավունքներն իրավասու ազգային դատարանի միջոցով: Համարելով ոչ օրինավոր կայացված դատական ակտը միայն այն պատճառով, որ դա հանդիսանում է չճանաչված պետության դատարանի կայացրած դատական ակտ, կհանդիսանա Հռչակագրի վերը նշված դրույթների խախտում և ընդհանրապես մարդու իրավունքների կոպիտ խախտում: Առավել հետաքրքիր է միջազգային պրակտիկայում տեղ գտած հետևյալ դեպքը.
Հարավային Ռոդեզիայի միակողմանի անկախության հռչակման կոնտեքստում Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության դատավոր Սեկրմանը “Re James” ընկերության լուծարման գործով նշել է. “Ես կարծում եմ, որ համապատասխան գործերով մեր դատարանները (բրիտանական) ընդունում են դատական իշխանությունների ակտերի իրողությունը, նույնիսկ, եթե դրանք լինեն անօրեն նշանակված դատավորների ակտեր կամ եթե դատական ակտն ընդունած դատավորների իշխանությունն առաջանում է անօրեն կառավարությունից”:
Փաստորոն այստեղ էլ կարելի է նույնը ասել` որևէ հիմնավորվածություն չկա չճանաչված պետության դատական ակտերը համարել ոչ օրինավոր և չընդունել դրանց իրավազորությունը, ավելին` չընդունելով չճանաչված պետության դատական ակտը` կհանգեցնի մարդու իրավունքների կոպիտ խախտում, քանի որ բազմիցս են պրակտիկայում հանդիպում դեպքեր, երբ չճանաչված պետության ազգային դատարաններում քննվող գործերի կողմեից մեկը հանդիսանում է այլ պետության քաղաքացի և չընդունելով այդ ակտի օրինականությունը այն պետության կողմից, որի քաղաքացի է հանդիսանում կողմը, դրանով իսկ կխախտվի մյուս կողմի իրավունքները: Նման հարցերը պետք է ուսումնասիրվեն ավելի մանրամասը և մակերեսային գնահատական չտրվի: Ամեն դեպքում միջազգային իրավունքում և միջազգային շփումներում կարևորությունը տրվում է մարդու իրավունքներին, այլ ոչ թե պետություններին կամ նրանց ունեցած միջազգային ստատուսին, համենայն դեպս միջազգային իրավունքի կարևորագույն փաստաթղթերում ամրագրված դրույթներն ուղղակի կամ անուղղակի կերպով դա են վկայում:

Արցախի Հանրապետության քաղաքացիների իրավունքների օտարերկրյա դատարաններում պաշտպանելու տեսանկյունից հետաքրքրական կարելի է համարել նաև միջազգային դատական պրակտիկայում տեղ գտած հետևյալ գործերը. “Carl Zeiss Stiftung v. Rayner & Keeer Ltd.” գործով բրիտանական դատարանն  օգտագործել է Գերմանիայի Դեմոկրատական Հանրապետության իրավական ակտը` չնայած Ֆորին Օֆիսը չէր ճանաչում այդ պետությունը: Այդ գործում հատուկ ուշադրության է արժանի  լորդ Ուլիբերֆորսի կարծիքը, որիը նախադպային ուժ ունի՝ այսինքն դրան հետագայում անդրադառնում էին բրիտանական դատարանները նմանատիպ գործեր լսելու ժամանակ.”ՙԱՄՆ-ում կարելի է գտնել որոշակի մտքեր, որոնց համաձայն չճանաչումը չպետք է հանգեցնել նրա լիակատար ժխտմանը և այն դեպքերում, երբ խոսքը վերաբերում է  մասնավոր հետաքրքրություններին, արդարադատության ակտերի  իրականությանը կամ վարչակազմի ակտերին, դատարանները կարող են ի շահ արդարադատությանը և առողջ մտածելակերպին ընդունել իրական փաստերը, որոնք առաջացել են վիճարկվող տարածքներում”: Սա նշանակում է այն, որ պետության չճանաչված լինելը չի հանգեցնում այդ պետության իրավական համակարգի գոյության ժխտմանը և երկրի միջազգային շփումները չ բացառում միջազգային մասնավոր շփումները, ուստի արդարադատության շահերից ելնելով պետք է հաշվի անվի այդ հանգամանքները:

Հոդվածում մեջբերված սույն խնդրի հետ առնչվող փաստերի միայն մի մասն են իրավական փաստաթղթերի, որոնք տեղ են գտել միջազգային իրավահամակարգում: Հույս ունեմ, որ նման կարևոր հանգամանքները կուսումնասիրվեն ավելի մանրամասն և համապատասխան հետևություններ կարվեն, նախ և առաջ Հայաստանի Հանրապետությունում: Սրանք իրավաբանորեն ամրագրված փաստեր են, որոնք կարող են հեշտացնել Արցախի Հանրապետության միջազգային ճանաչմանը, ինչպես նաև կնպաստեն արտասահմանյան երկրներում և նրանց դատարաններում Արցախի քաղաքացիների քաղաքացիական և այլ իրավունքների ճանաչմանը: