Գլխավոր

Ես ուզում եմ ապրել ԱԶԱՏ և ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արցախում….

Թողնել մեկնաբանություն

9134   Վերջերս մամուլում և սոցիալական ցանցերում քննարկման առարկա դարձած Զորի Բալայանի նամակը, որի շուրջ քննարկումները արդեն հասցրել են օնլայն տիրույթից տեղափոխվել օֆֆլայն տիրույթ  ու լայնորեն քննարկվում է արդեն հասարակության մեջ, շատերն է ծանոթ:  Այստեղ կարևորը  Զորի Բալայանի նամակը չէ, ինձ համար այդ նամակը հանդիսանում է որպես  Արցախի հետ կապված այդ մարդու մտահոգություններ,  և միգուցե նաև այդ նամակով նա փորձել է բարձրաձայնել Արցախի հետ կապված որոշակի մարտահրավերների մասին, որը առայժմ լայն հանրությանը հայտնի չէ, (ինչու՞ այս տեսանկյունից չեք նայում այդ ամենին): Ես չեմ ուզում ինչ-որ քննադատականներ հնչեցնել այդ մասին, միայն նշեմ, որ իրավական առումով որևէ հիմք չկա Արցախը Ռուսաստանին միացնելու՝ ինչպես նշվում է Գյուլիստանի պայմանագրի «հավերժական ժամանակներով» կնքված լինելը հիմք ընդունելով, պատմության ընթացքում հազարավոր «հավերժական ժամանակներով» կնքված պայմանագրեր են եղել և միամտություն կլինի կարծել, որ այդ պայմանագրերը կարող են գործել ներկա իրավաքաղաքական հարթույթում: Ինձ համար առավել մտահոգիչ է այդ նամակի հետ կապված որոշ մեկնաբանություններ, ինչպիսիք են օրինակ «Ղարաբաղը միցնենք Ռուսաստանին ու պրծնենք էտ հարցից», «Ռուսները մեր դարավոր բարեկամներն են ու Արցախը Ռուսաստանի կազմում ավելի լավ կլինի», «Ռուսաստանին միացնելով կփրկենք Արցախը» և նմանատիպ այլ բաներ, որոնք հնչում են և քաղաքական գործիչների, և մամուլի, և հասարակ քաղաքացիների կողմից: Նաև մտահոգիչ է, որ այս ամենը լայն քննարկման առարկա է դարձել հասարակության մեջ և առավել մտահոգիչ է, որ մարդիկ այն ընկալում են ոչ ճիշտ ու այստեղ անելիք ունեն ոչ, թե պետական մարմինները, այլև հասրակական կազմակերպությունները և և Արցախի խնդրով հետաքրքրված անհատները, որոնք պետք է լայն քննարկումներ կազմակերպեն այդ ամենի մասին, որպեսզի պարզեն դրա էությունը ու հասարակությանը ճիշտ իրազեկեն կատարվող գործընթացների մասին և ասյտեղ անելիք ունեն ինչպես հայաստանյան, այնպես էլ արցախյան հասարակական դաշտը: Հաճախակի ենք հանդիպում լրատվամիջոցներում, որ արցախցիները դեմ չեն Ռուսաստանի հետ միավորմանը, պետք չէ նման թյուր կարծիքներ տարածել, արցախցիների մեծ մասը՝ նամանավանդ երիտասարդությունը, ինչը պետք է կարևորել,  ուզում են ապրել ԱԶԱՏ ու ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արցախում, նրանք դրա համար էին պայքարում:

   Եվ պարզապես ես զարմանում են, թե ինչպես կարելի է Արցախը միացնել Ռուսաստանին: Մի կողմ թողնելով բոլոր հուզական պահերը, ու դատելով ներկա իրավաքաղաքական տեսանկյունից հասկանում ես, որ դա պարզապես անհնարին է և միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, և քաղաքական տեսանկյունից: Որևէ իրավական նորմ չկա, որով կարելի է հիմնավորել դա, եթե լիներ նման բան, ապա պարզապես կարելի է Արցախը միացնել  Հայաստանին: Եվ նորից եմ կրկնում 200 տարի առաջ կնքված պայմանագրը բերել ներկա իրավքաղաքական դաշտում հիմնավորում տալ պարզապես անհնարին է: Հազարով նմանատիպ պայմանագրեր են կնքվել պատմության ընթացքում և պարզապես միամտություն է կարծել, որ դրանք կարող են իրագործվել ներկա ժամանակաշրջանում:

   Այս ամենի մեջ ինձ համար և կարծում եմ շատ ու շատ արցախցիների համար՝ նամանավանդ երիտասարդների,  մի բան է կարևոր. ես պարզապես ուզում եմ ապրել ԱԶԱՏ ու ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արցախում և ցանկացած այլ բան ինձ համար օտար է: 1988-ին մարդիկ պայքարում էին ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արցախի համար, արցախյան պատերազմի տարիներին մարդիկ գիտակցված մահվան էին գնում ու իրենց կյանքն էին զոհում ՀԱՅԿԱԿԱՆ Արցախի համար: Ահա սա պետք է միշտ գիտակցել:

Advertisements

Ստեփանակերտի 90 ամյա՞կ … անհեթեթություն

Մեկնաբանություններ (2)

011   Այսօր Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտի օրն է: Նշվում է անվանակոչության 90 ամյակը: Տոնը տոն, բայց դրա հետ կապված մի շարք հանգամանքներ մտորելու  տեղիք է տալիս: Նախ ժողովուրդ, եթե քաղաքի օր է նշվում, ապա այդ օրը համարվում է քաղաքի հիմնադրման տարեթիվը, այդպես է ընդունված ամբողջ աշխարհում: Իսկ ի՞նչ է նշանակում նշել անվանակոչության օր, նման բան աշխարհում չկա, իսկ երևույթն էլ բացատրություն չունի, այդ անորոշությունը բերում է նրան, որ որոշ լրատվամիջոցներ իրենց մեկնաբանություններում նշոմ են, որ Ստեփանակերտը 90 տարեկան է, նման տպավորություն է ստեղծվել նաև հանրության մեջ և դրա պատճառն է հանդիսանում անվանակոչություն ասվածը:  Այդ ամենով մենք մոռացության ենք տալիս մեր անցյալը, մեր պատմությունը և զանազան անորոշությունների առիթ տալիս: Ուրիշները չեղած տեղից պատմություն են ստեղծում, իսկ մենք մեր եղածը քամուն ենք տալիս: Ժողովուրդ չեք կարծում, որ դրանով ջուր ենք լցնում ադրբեջանական քարոզչամեքենային:

   Իսկ ի՞նչ թիվ է 90 թիվը. 1923թ. Ստեփանակերտ բնակավայրը դարձավ ԼՂԻՄ մարզկենտրոն: Այս տարեթիվը  Ստեփանակերտի և Արցախի համար կարևորելը նույնպես մտորելու տեղիք է տալիս: Դա այն տարեթիվն է, երբ այսպես ասած «օրինակացվեց»  Արցախի բնակցումը Խորհրդային Ադրբեջանին, ինչպես նաև հենց Ստեփանակերտի մարզկենտրոն հռչակումը խթան դարձավ հայակակն Շուշիի վերջնական թուրքացմանը:

   Եվ ի գիտություն ասեմ, որ  պատմական աղբյուրրից դեռևս հայտնի են, որ ներկայիս Ստեփանակերտի տարածքում դեռևս 5-րդ դարում գոյություն ուներ Վարարակն բնակավայրը: Ներկայումս Ստեփանակերտի տարածքում գտնվող Կրկժան գյուղը նույնպես ունի երկար ու հարուստ պատմություն: Իսկ վերջերս Ստեփանակերտի տարածքում գտնված Կարկառ բնակատեղին թերևս ավելի հին է, որոշ տվյալներով նույնիսկ կարող է թվագրվել մեր թվարկությունից առաջ 1-ին-2-րդ դար:

Ազատ, անկախ, միացյալ Հայաստան. երազա՞նք, թե՞ իրակնություն

Թողնել մեկնաբանություն

Հայաստանն ըստ Սևրի պայմանագրի

Օգոստոսի 20-ին լրացավ Սևրի պայմանագրի հեևթական տարեթևը:  Հայերիս համար կարևոր դարձած մի տարեթիվ, երազանքի իրականացումը, որն այդպես էլ մինչև հիմա  իրողություն չդարձավ, սակայն սխալ է այդ պայմանագրի նշանակության թերագնհատումը և համարել այն ոչ կարևոր:

1920թ. օգոստոսի 20-ին Փարիզի Սևր արվարձանում ստորագրվեց Սևրի պայմանագիրը մի կողմից Թուրքիայի և մյուս կողմից 1-ին աշխարհամարտում հաղթած պետությունների միջև: Պայմանագիրը բաղկացած էր 97 մասից և 578 հոդվածներից, որոնք վերաբերվում էին սահմանային և քաղաքական, փոքրամասնությունների պաշտպանության, ռազմական, ծովային և օդային գերիների և պատիժների, տնտեսական և ֆինանսական, օդային նավագնացության, ջրային և երկաթուղային ճանապարհների, աշխատուժի հարցերին։ Պայմանագրի համաձայն  Թուրքիան հրաժարվում էր Թրակիայից, Էգեյան ծովի կղզիներից, Կիպրոսից, Եգիպտոսից և արաբական տիրույթներից։ Հունաստանը կառավարելու էր Զմյուռնան (Իզմիրը) ու նրա շրջակայքը: Ասիական Թուրքիան սեղմվում էր մինչև Արևմտյան Անատոլիայի սահմանը։ Հեջազը անկախություն էր ստանում, իսկ Եգիպտոսը, Պաղեստինը, Սիրիան ու Միջագետքը (Իրաք) Ազգերի Լիգայի միջոցով, որպես ենթամանդատային տարածք, հանձնվում էին Մեծ Բրիտանիային ու Ֆրանսիային, իսկ Հայաստանը ստանում էր Վանի, Էրզրումի, Բիթլիսի և Տրապիզոնի նահանգների տարածքների մեծ մասը:

Ներկայումս սխալ կարծիք կա, որ Սևրը այլևս անցյալ է և այդ պայմանագիրը չեղյալ է համարվել արդեն քեմալական Թուրքիայի և եվրոպական տերություններ միջև կնքված հետագա պայմանագրերով՝ նամանավանդ նշվում էր 1323թ. կնքված Լոզանի պայմանագիրը:  Մի կողմ թողնելով քաղաքական բոլոր հարցերը ներկայացնեմ մի քանի իրավական  փաստարկներ, որոնք ապացուցում են այս տեսակետի սխալ լինելը:

Նախ Լոզանի պայմանագիրը որևէ կերպ չի կարող առնչվել Սևրի պայմանագրի հետ, քանի, որ դրանք տարբեր պայմանագրեր են: Սևրի պայմանագիրը վերաբերվում էր առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքներին, Լոզանի պայմանագիրը վերաբերվում էր 1919-1922թ.թ. տեղի ունեցած պատերազմական գործողությունների արդյունքներին՝ այսինքն, եթե  Սևրի պայմանագիրը  պաշտոնապես  վերջ էր դնում առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններին պայմանագիրը ստորագրած կողմերի միջև, ապա Լոզանում քննարկվում էր Թուրքիայում և նրա շուրջը պատերազմական գործողություններին վերջ դնելու հարցը: Ի դեպ Լոզանում պայմանագրի կողմ էր ոչ թե Թուրքիա պետությունը, այլ Թուրքիայի ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը: Այսինքն Լոզանի պայմանագիրը կոչված էր միայն տարածաշրջանում պատերազմական իրավիճակի վերջ տալուն, և ոչ մի առնչություն չունի առաջին համաշխարհային պատերազմի և դրա արդյունքում ստեղծված իրավիճակի հետ, ուստ այս տեսանկյունից երկու պայմանագրերը անհամեմատելի են: Իսկ հայերի ցեղասպանությունը և դրա արդյունքների ինչ-որ կերպ վերացումը համարվում է առաջին աշխարհամարտի արդյունք:

Լոզանի պայմանագրի մեջ նշված պատերազմական իրավիճակ եզրույթը նույնպես պատահական չէ:  Միջազգային նորմերի տեսանկյունից միայն ինքնիշխան երկրները կարող են մղել պատերազմներ, մնացած դեպքերում այն համարվում է պատերազմական իրավիճակ: Ուստի թուքիան այդ պայմանագրում չէր ճանաչվում որպես պետություն: Սա ի դեպ ու մի կողմ թողնելով այս հարցը անդրադառնամ մեկ այլ ավելի կարևոր հարցի:

Հարկ եմ համարում մանրամասն անդրադառնալ այն սխալ կարծիքին, որ իբր Լոզանի պայմանագիրը չեղյալ է համարել Սևրի պայամանգիր: Նախևառաջ Լոզանի պայմանագիրը ոչ միայն չի վերանայում կամ չեղյալ չի համարում  Սևրի պայմանագիրը, այլև այդ պայմանագրի մեջ ընդհանրապես չի խոսվում Սևրի պայմագրի մասին : Ընդհանրապես պայմանագիրը վերանայելու համար միջազգային իրավունքը նախատեսում է հստակ պայմաններ “1969թ. Վիենայի Պայմանգրերի մասին  կոնվեցիայում”  հստակ նշվում է պայմանագրի վերանայման կամ չեղյալ համարման  պայմանները (Վիանյաի կոնվեցիան իր մեջ ընդգրկել է մինչ այդ միջազգային իրավահարաբերություններում գործող պայմանագրերի վերաբերյալ ընթացակարգերը) : Մասնավորապես վերը նշված Կոնվեցիայում նշված է, որ պայմանագրի բովանդակության վերանայումը հնարավոր է, միայն այդ պայմանագիրը կնքած բոլոր կողմերի համաձայնությամբ: Ինչպես նաև նշվում է, որ պայմանագրի փոփոխությունների առաջարկությունների մասին պետք է տեղեկացվեն պայմանագրի բոլոր մասնակիցները: Փոփոխության համաձայնությունը որևէ կերպ չեն առնչվում այն երկրներին, որոնք չեն ընդունել այդ համաձայնությունը, նրանց համար պայմանագիրը գործում է առանց փոփոխությունների:  Եվս մեկ կարևոր հանգամանք. վերը նշված Կոնվեցիայում նշվում է, որ պայմանագրի  փոփոխությունները չպետք է ազդեն մյուս մասնակիցների իրավունքների վրա և պայմանագրի նպատակներին չպետք է հակասեն: Երկրոդ փաստարկն այն է, որ Վիենայի կոնվենցիայի  59-րդ հոդվածի 2-րդ կետն է, որտեղ նշվում է, որ.  “Ավելի վաղ կնքված պայմանագրի գործունեությունը կհամարվի դադարեցված միայն այն դեպքում, եթե դա ակնհայտ է ավելի ուշ կնքված պայմանագրից կամ մեկա այլ ձևով հաստատում է, որ այդպիսին է եղել կողմերի մտադրությունը”, իսկ ինչպես արդեն նշեցի Լոզանի պայմանագրում որևէ բան չկա նշված Սևրի պայմանագրի մասին և ընդհանրապես չի անդրադառնում այդ պայմանագրին:

ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի գծած Հայաստանի սահմանները, որն կնիքված է ԱՄՆ նախագահի մեծ կլոր կնիքով և ունի անբեկանելի կարգավիճակ

Մանրամասցնելով վերը շարդրվածը հանգում ենք հետևյալին. նախ Սևրի պայմանագրի գործունեությունը ոչևէ կերպ չի դադարեցվել համապատասխան կարգով՝ ահսինքն պայմանագիրը կնքած բոլոր կողմերի պայմանագիրը դադարեցնելու մասին հայտարարությամբ, երկրորդ, որ Լոզանի պայմանագիրը որևէ իրավական նշանակություն չի կարող ունենա Հայաստանի Հանրապետության  համար և որևէ իրվական ազդեցություն չունի  Սևրի պայմանագրով նշված Հայաստանի շահերի վրա, քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունը , որը կողմ էր հանդիսանում Սևրի պայմանագրին չի ստորագրել Լոզանի պայմանագիրը և երրորդ Լոզանի պայմանագիրը չի կարող փոփոխել Սևրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանի իրավունքները, քանի որ կողմերի միջև նոր պայմանագրի ստորագրումը չեն կարող ազդել կամ փոփոխել մեկ այլ կողմի իրավունքները: Եվս մեկ կարևոր հավելում, ընդհանրապես Թուրքիայի և Հայաստանի միջև պարտավորությունները, այդ թվում նաև նրանց միջև սահմանների հարցը, բախում էր, ոչ թե Սևրի պայմանագրից, այլև դրա ածանցյալ համարվող “Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռից”, որը համարվում է անբեկանելի:  Նշեմ նաև, որ ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրավարար վճիռը, այդ թվում նաև Թուրքիայի և Հայաստանի միջև գծված սահմանի քարտեզը հաստատվել է ԱՄՆ նախագահի “Մեծ, կլոր կնիքով”, իսկ այդ կնիքով կնքված բոլոր փաստաթղթերը ԱՄՆ-ում մեկնդմիշտ համարվում են անբեկանելի և փոփոխության չենթարկվող, ուստի առնվազն ԱՄՆ-ի համար Հյաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը իրավաբանորեն համարվում է Սևրի պայմանագրով գծված սահմանը: Չգիտեմ ինչու այս մասին չի խոսվում:

Իսկ ընդհանրապես Սևրի պայմանագիրը միջազգային իրավունքի համապատասխան ընթացակարգով կնքված լիովին վավեր փաստաթուղթ է, որը սակայն ուժի մեջ չի մտել: Սակայն եթե օրինակ այդ պայմանագիրը կնքած բոլոր երկրները վավերացվեն, ապա այն կմտնի օրինական ուժի մեջ և կհամարվի պարտադիր:

Հայտնի է, որ Լոզանի պայմանագիրը իրավական հիմք տվեց նոր Թուրքիային, այսպես ասած վերացրեց օսմանական Թուրքիան և ստեղծեց քեմալական Թուրքիան՝ իր նոր սահմաններով ու իրավազորություններով: Լոզանի պայմանագրում մանրամասնորեն անդրադառնուվում է Սևրի պայմանագրից էապես տարբերվող նոր Թուրքիայի և նրա հարևանների միջև նոր սահմաններին՝ բացառությամբ Հայաստանի, իսկ ավել մանրամասն Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի առաջին պարբերությունում նշված է.  “Թուրքիան հրաժարվում է բոլոր այն տարածքներից ու դրանց նկատմամբ բոլոր իրավունքներից, որոնք գտնվում են այս պայմանագրով գծված սահմաններից դուրս, բացառությամբ այն տարածքների, որոնց նկատմամբ այս պայմանագրով ճանաչվել է նրա իրավուքները, այդ տարածքների հարցը և ապագան լուծել կամ լուծելու են շահագրգիռ կողմերը” Լոզանի պայմանագիրը առանձին կետերով հստակորեն սահմանում է Թուրքիայի և Հունաստանի, Թուրքիայի և Բուլղարիայի, Թուրքիայի և Սիրիայի, Թուրքիայի և Իրաքի միջև սահմանները: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, որ Թուրքիայի իրավազորության ներքո են անցնում միայն պայմանագրի մեջ նշված սահմաններից ներս ընկած տարածքները, իսկ Հայաստանի հետ սահմանի մասին Լոզանի պայմանագիրում չի նշված, ուստի նոր Թուրքիայի իրավազորությունը Վիլսոնի գծած սահմաններից այն կողմ՝ այսինքն Արևմտյան Հայաստանի վրա,  չի տարածվում, ավելին՝ ստորագրելով Լոզանի պայմանագիրը, Թուրքիան իրավաբանորեն հրաժարվել է այդ տարածքների նկատմաբ իր իրավունքներից:   Հիշառժան է նաև Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասը, որտեղ նշված է, որ. “Այս հոդվածի դրույթները չեն վերաբերվում բարիդրացիական հարաբերություններց բխող այն հատուկ պայմանավորվածություններին, որոնք կայացվել են կամ կարող են կայացվել Թուրքիայի և նրան սահմանակից որևէ երկրի միջև”: Այսինքն՝ այստեղ խոսվում է սահմանները հստակեցնող հատուկ պայմանավորվածության մասին, այլ ոչ թե պայմանագրի մասին, ուստի այն վերահաստատում է Վ. Վիլսոնի իրավական վճռի իրավազորությունը, ինչպես նաև  Լոզանի պայմանագիրը հաստատումէ Սևրի պայմանագրով Թուրքիայի կողմից Վ. Վիլսոնի իրավակն վճռով Հայաստանին փոխանցված տարածքների նկատմամբ իրավունքներից հրաժարվումը:

Այսպիսով՝ այսքանից հետո կարող ենք գալ այն եզրահանգմանը, որ Միացյալ Հայաստանը ոչ թե երազանք է, այլև իրողություն, որը վաղ թե ուշ իրականություն պիտի դառնա: Ուղղակի պետք է հավատալ և այդ գաղափարը ու իրավատիրությունը  մեր մեջ ամուր պահել ու փոխանցել սերունդներին: Երբեք չպետք է հրաժարվենք մեր ազգային իրավունքներց:  Համոզված եմ, եթե ոչ մեր սերունդը, ապա մեր հաջորդ սերունդը պետք է ապրի Ազատ Անկախ ու Միացյալ Հայաստանում: Ահա, թե ինչու է թուրքիան համառորեն պայքարում Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման և հայկական հարցի բարձրացման ցանկացած գործողության դեմ՝ վատնելով մեծ քանակությամբ  ֆինանսական, դիվանագիտական և այլ ռեսուրսներ:

P. S. Եթե ասենք 70-ական թվականներին որևէ մեկին ասեիր, որ Խորհրդային Միությունը՝ այդ հզոր պետությունը,  պետք էր փլուզվեր և կստեղծի անկախ Հայաստան, ապա ոչ ոք չէր հավատա՝ ավելին դա ծիծաղ կառաջացներ: Սակայն իրականությունը և միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ երբեմն անհավատալի թվացող բաները կարող են իրականություն դառնան:

Թողնել մեկնաբանություն

Մոռացված պատմություն, անպատիժ ոճրագործություններ

Թողնել մեկնաբանություն

Ruins of the Armenian part of the city of Shusha after the March 1920 pogrom by Azerbaijani armed units. In the center church of the Holy Savior

Շուշին 1920թ.-ի հայերի ջարդերից հետո

Դեռևս 1918թ. թուրքական պանթյուր-քիստների կողմից, իրենց պանթյուրքիս-տական ծրագրերը իրականացնելու համար, Կովկասում ստեղծվեց  Ադրբեջան պետությունը, որի մուսավաթական  կառավարությունը ուեր միևնուն յաթաղանի ծրագրերը: Դեռևս 1918թ. բաքվում իրականացնելով բազմահազար հայերի ջարդ, իր գոյատևման վերջին շնչում կարողացավ նաև իրականացնել ևս մեկ հրեշավոր ծրագիր՝ այս անգամ Արցախի սրտում՝ Շուշիում, որ զոհ դարձավ մոտ 20000 հայ:

Շուշիում, Բաքվում և այլ բնակավայրերում կովկասյան թաթարենի կողմից 20-րդ դարասկզբին իրկնացված ջարդերը մոռացության տրվեց և սովետական պրոպագանդան ամեն ինչ արեց, որպեսզի պատմության էջերից ջնջի այդ ոճրագործությունը: Ցավոք սրտի մենք՝ հայերս, նույնպես լռում ենք, հաճախակի մոռացության մատնելով այն, այդ մասին հրապարակումներ շատ քիչ կարելի է հանդիպել: Ի տարբերություն հայերիս, ադրբեջանական և թուրքական մամուլը և ինտերնետը մեծ թափով, նամանավանդ վերջերս, մեծ քարոզարշավ են սկսել՝ արդեն իսկ հայտնի տեխնոլոգիաներով խեղաթյուրելով պատմությունը և հենց Բաքվի և նույնիսկ Շուշիի հայերի ջարդերը ներկայացնում են որպես այսպես կոչված  “հայերի կողմից ադրբեջանցիների կոտորած”

Սակայն դեռևս պահպանվել է որոշակի փաստեր իրական դեպքերի մասին: Ցանկանում եմ ներկայացնել այդ փաստերից մի քանիսը:

Արտասահմանյան մամուլը և հատկապես ամերիկյան մամուլը լայնորեն անդրադարձել է    20-րդ դարասկզբին կովկասյան թաթարների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված կոտորածներին:

Սկզբի համար մեջբերում ամերիկյան  “The Christian  Scinece Monitor” թերթից, որի 1915թ. օգոստոսի 5-ին լույս տեսած համարում գրված է.

“Karabagh is inhabited exclusively by Armenians, and was formerly practically independent and self-governing”

“Ղարաբաղը բնակեցված է  բացառապես հայերով, և եղել է փաստորեն անկախ և ինքնակառավարվող”

Նույն պարբերականը 1919թ. օգոստոսի 28-ի համարում, անդրադառնալով Անդրկովկասում հայերի և թաթարների միջև հակամարտությանը, գրում է հետևյալը.

“The cause of the trouble is said to be apparently political, due to the desire of  Tartars to annex the Armenian province of Karabagh to the Tartar Republic of Azerbaijan. The information from Paris gives the following details: “it was on June 4 at 3 o’clock in the morning, that the Armed forces of the Tartar government of Azerbaijan directed by Dr Soultanoff, who had been imposed by force as governor of Armenian Karabagh, began the attack upon the city of Chouci, the capital of Karabagh”

“Խնդրի պատճառը ինչպես ասվոմ է հավանաբար քաղաքական է, որը կապված է  հայկական Ղարաբաղ նահանգը Թաթարական Ադրբեջան Հանրապետությանը բռնակցելու թաթարների ցանկության հետ: Փարիզից ստացված տեղեկատվությանը տալիս է հետևյալ մանրամասնները. “դա տեղի է ունեցել  Հունիսի 4-ի առվոտյան ժամը 3-ին, երբ Ադրբեջանի թաթարական կառավարության զինված ուժերը, որոնք ղեկավարվում էին Սուլթանովի կողմից, որը ուժի միջոցով նշանակվել է որպես հայկական Ղարաբաղի նահանգապետ, սկսեցին հարձակումը Ղարաբաղի մայրաքաղաք Շուշի քաղաքի վրա”

Ինչպես տեսնում ենք ամերիկյան հեղինակավոր  “The Christian Scinece Monitor”  պարբերականը Արցախը ներկայացնում է որպես հայկական նահանգ՝ բնակեցված բացառապես հայերով և  ինքնակառավարվող: Սա թերևս կարևոր փաստարկ է պատմությունը խեղաթյուրելու փորձ անողների համար: Ցավեք սրտի Հայաստանում նույնպես կան փաստերց ու պատմությունից անտեղյակ մարդիկ, որոնք մինչ օրս մտածում են, որ Արցախը հանդիսացել է Ադրբեջանի մաս: Եվս մեկ թերևս փոքրիկ, բայց կարևոր հանգամանքը հոդվածում Շուշի քաղաքը գրված է հայահնչյուն “Շուշի”, այլ ոչ թե աղավաղված “Շուշա”:

Բազում փաստեր կան նաև կովկասյան թաթարների՝ այսինքն ներկայիս ադրբեջանցիների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված վայրագությունների մասին:

Ամերիկյան հեղինակավոր “The New York Times” պարբերականի 1920թ. մայիսի 3-ին լույս տեսած թերթում հանդիպում ենք հետևյալ վերնագրով հոդվածի. “Baku Armenians face extermination. Allied High Commissioners message  tells of  Azerbaidjan muslims crimes” “Բաքվի հայերը կանգնած են ոչնչացման առաջ. Դաշնակիցների Բարձր հանձնաժողովականները հայտնում են ադրբեջանական մուսուլմանների հանցագործությունների մասին: Որտեղ կարելի է կարդալ հետևյալը. Без имени-1

“The situation of the Armenians resident in Baku is critical. Crimes of every type are committed daily against the Armenians by local minor officials and natives of Baku. The rich Armenians are mulcted of large sums under various pretexts. Armenian shopkeepers are robbed by Azerbaidjan soldiers, Baku police, or any one so disposed, without redress.”

“Բաքվում հայ բնակիչների իրավիճակը ծայրահեղ ծանր է: Ամեն օր ամեն տեսակի հանցագործություններ են կատարվում հայերի դեմ տեղական ցածրաստիճան իշխանավորների և Բաքվի տեղաբնիկների կողմից:  Զանազան պատրվակներով հարուստ հայերը տուգանվում են ահագին չափերի գումարով: Հայ խանութպանները թալանվում են Ադրբեջանի զինվորների, Բաքվի ոստիկանության կամ ցանկացած մեկի կողմից՝ առանց փոխհատուցման:

Այնուհետև հոդվածում նշվում է ականատեսի վկայությունը գնացքում հայերի կոտորածի մասին.

“The Near East Relief guard on one train reports that Armenians were dragged from the train and butchered before his eyes.”

“Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կազմակերպության ներկայացուցիչը հայտնում է, որ հայերը դուրս են բերվում գնացքներից և սպանվում իր աչքերի առաջ”

Այնուհետև հաղորդագրության հեղինակը տալիս է այդ իրավիճակի պատճառը և նշում, որ Բաքվի հայերը որևէ առնչություն չունեն իրավիճակի սրման հետ և նրանք օրինավոր և խաղաղասեր բնակիչներ են:

“The recent crisis in Baku is the result of  the hostility between the Azerbaidjan Hariars and the Armenians in the mountain district of the Karabakh, in dispute between the two countries. I feel impelled to tell the Peace conference that the Armenian inhabitants of Baku face extermination, although they are not parties to the questions at issue between the two governments, and although they are peaceful and law abiding.”

“Բաքվում իրավիճակի սրման պատճառ է հանդիսանում հայերի և Ադրբեջանի միջև թշնամությունը, վիճելի տարածք լեռնային շրջան Ղարաբաղի համար, որը վիճելի տարածք է երկու երկրների միջև: Ես կարևոր եմ գտնում, որպեսզի հայտնեմ Խաղաղության կոնֆերանսին, որ հայ բնակչությունը բաքվում կանգնած են բնաջնջման առջև, նաև այն, որ նրանք չեն հանդիսանում երկու կառավարությունների միջև  խնդրի մասնակից և նաև նրանք խաղաղասեր են և օրինապահ:

Ինչու որոշեցի հենց այս հոդվածը մանրամասնորեն ներկայացնել: Պատճառն այն է, որ հոդվածում նկարագրվող 20-րդ դարասկզբի իրավիճակը շատ նամն է 20-րդ դարավերջին տեղի ունեցածին:  Արցախում սկսված արդարության շարժմանը Ադրբեջանը պատասխանեց հայերի կոտորածով Բաքվում, նույնը կրկնվեց 20-րդ դարավերջին Սումգաիթում, Բաքվում և այլուր: Դեպքերի ձեռագիրը նույնպես նույն է մանր չինովնիկներին տրված ամենքթողություն, ոստիկանության անտարբերություն և նույնիսկ մասնակցություն հայերի ունեցվածքի թալանին ու ոչնչացմանը, հայերի մասայական կոտորածներին: Այո’, պատմությունը կրկնվեց և կրկնվեց նաև այն բանի համար, որ մենք մոռացութան էինք մատնել անցյալը: massacre

“The New York Times” պարբերականի մեկ այլ համարում հանդիպում ենք  “Tatatars massacre refugees. Attack five wagon loads of Armenians -Elizapethpol in Peril”

“Թաթարական կոտորածների փախստականները. Հայ փախստականների գնացքը հարձակման է ենթարկվել Ելիզավետապոլիսում” վերանագրով հոդվածի, որտեղ գրված է.

“Five wagons filled with Armenian refugees from Shushi were attacked by Tatars. Most of the refugees were killed and women were carried off. Similar outrage are occurring in various districts”

“Հինգ վագոն լցված հայ փախստականներով Շուշից հարձակման է ենթարկվել թաթարների կողմից: Փախստականների մեծ մասը սպանվել են, կանայք առևանգվել են: Նման գազանություններ տեղի են ունենում տարբեր շրջաններում:”

Հատված այդ տարիներին Կալիֆորնիայում լույս տեսնող Սաուսալիտո Նյուզ թերթից

Վերը նշվածը վկայում է այն մասին, որ հայերը զանգվածային կոտորածների էին ենթարկվում կովկասյան թաթարների կողմից, ոչմիայն արցախյան Շուշիում կամ Բաքվում, այլև Ադրբեջանի տարբեր շրջաններում:

Ամերիկյան մամուլի պահոցում կարելի է գտնել շատ հոդվածներ Արցախում ու նրա շրջակայքում կովկասյան թաթարների կողմից հայերի նկատմամբ իրականացված ոճրագործություններիմ մասին: Հատկապես ուշագրավ է հետևյալ հոդվածը. “The New York Times”  պարբերականի 1919թ. սեպտեմբերի 4-ի համարում  (այս մասին գրել են նաև ամերիկյան այլ թերթեր)  լույս է տեսել մի հոդված, որը պատմում է Շուշիի ջարդերի և վիրավորներին չլքելու  ամերիկացի բուժքույրերի վճռականության մասին: “Nurses stuck to post.” “Բուժքույրերը կպած մնում են իրենց գործին” վերնագրով հոդվածում նշվում է ամերիկյան երկու բուժքույրերի մասին, ովքեր անտեսելով իրենց կյանքին սպառնացող վտանգը, նախընտրեցին մնալ Շուշիում և օգնել վիրավոր հայերին.

“Two American nurses Miss Margaret Mark of Hillburn N.Y.  and MissRuth Stuart of New York City working for American Comission for Relief in the Near East, diclined to abandonshushifacts the sick and wounded in Shusha, Armenia, after having survived massacre by Tatars of 700 Christian inhabitens of the town, according to letter just recived here.”

“Երկու ամերկացի բուժքույրեր, Միսս Մառգարետ Մաքը Հիլբուրնից և Միսս Ռութ Ստյուարտը Նյու Յորքից, ովքեր աշխատում էին Մերձավոր արևելքում օգնություն ամերիկյան հանձնաժողովում, հրաժարվել են լքել Հայաստանի Շոիշի քաղաքում վիրավորներին, որոնք ողջ են մնացել թաթարների կողմից իրականացված կոտորածից հետո, որին զոհ է գնացել 700 քրիստոնյա, այդ մասին հաղորդվում է հենց նոր ստացված նամակում:”

Նյու Յորք Թայմսի այս հոդվածը ոչ միայն փաստում է Ադրբեջանի թաթարներ կողմից Շուշիի հայերի կոտորածների մասին, այլև ապացույց է այն մասին, որ այդ կոտորածները ոչ միայն մեկ կամ մի քանի օր են եղել, այլև պարբերական բնույթ են կրել, որն իր գագաթնակետին է հասել 1920թ. մարտին, երբ Շուշիում կոտորվեցին տասնյակ հազարավոր հայեր:

Հայերի զանգվածային ջարդեր տեղի են ունցեցել ոչ միայն Շուշիում, այլև քաղաքի մոտ գյուղերում, այդ մասին նույնպես կարելի է կարդալ 1919թ. լույս տեսած ամերիկյան մամուլի էջերում.

“However, a new wave of violence then swept through Shusha neighbouring Armenian-populated villages: in mid-June Azeri mounted “irregulars”, about 2,000 strong leading by Sultanov’s brother, attacked, looted and burnt a large Armenian village, Khaibalishen, just outside Shusha, and approximately 600 Armenians lay dead.”

“Ինչևէ վայրագությունների նոր ալիք է սկսվել Շուշիին հարակից հայաբնակ գյուղերում. Հունիսի կեսին լավ զինված 2000 հոգուց բաղկացած խմբավորում, որը առաջնորդում էր Սուլթանովի եղբայրը հարձակվել է մեծ Ղայբալիշեն (Գայլատուն)  հայկական գյուղի վրա, որը գտնվում է հենց Շուշիի մոտ, թալանել և վառել են այն, մոտավորապես 600 հայեր սպանվել են:”

Կովկասյան թաթարների կողմից հայկական գյուղերի վրա հարձակումներին է անդրադառձել նաև  ռուսալեզու «Кавказское слово» պարբերականը.

“4-5 июня 1919 г. в Шуше и её окрестностях произошли столкновения между армянами, курдами и азербайджанцами. Курдскими и азербайджанскими кочевниками под предводительством брата генерал-губернатора Султанова было вырезано армянское селение Гайбалу. Жители других армянских селений, подвергшихся нападению, соорганизовались и дали отпор. По данным представителя британской военной миссии, из 700 жителей селения Кайбаликенд в живых осталось лишь 11 мужчин и 87 женщин и детей. После этих событий Хосров-бек Султанов установил блокаду армянской части г. Шуши.”

“1919 թ. հունիսի 4-5-ը Շուշիի եւ նրա շրջակայքում տեղի են ունեցել բախումներ ադրբեջանցիների, քրդերի և հայերի միջև: Քուրդ եւ ադրբեջանցի քոչվորները առաջնորդվող  նահանգապետ Սուլթանովի եղբոր կողմից կոտորեցին հայկական Ղայբալի (Գայլատուն)  գյուղի բնակիչներին: Հարձակման ենթարկված այլ հայկական այլ գյուղերի բնակիչները կազմակերպել են ինքնապաշտպանություն և հարձակումները հետ են մղել: Ըստ Բրիտանական ռազմական առաքելության ներկայացուցչի Ղայբալիքենդ  (Գայլատուն) գյուղի 700 բնակիչներից կենդանի են մնացել, միայն 11 տղամարդ և 87 կին և երեխա: Այդ դեպքերից հետո Սուլթանովը շրջափակել է Շուշիի  հայկական թաղամասը”:

Արցախի հայկական գյուղերի վրա 20-րդ դարասկզբին թաթարական հարձակումներին անդրդարձել է նաև ֆրանսիական մամուլը “Le Temps” թերթը գրում է.

“Aujourd’hui de fort contingents du tatars ont attaqué la passe d’Askéran, qui était aux mains d’Arménians,mais ils n’ont pu la force. On ce bat e ce moment des les villages de Harmhut, de Haldat e de Haranluk. Vendredi des Kurds e des Tatars attaquer les villages de l’Armenians de Kalibalikend, de Kirkijan c’efforçant de se frayer chemin vers Choucha. Repris de plus belle autour de Choucha en flammes.”

“Այսօր թաթարական հզօր ուժեր հարձակվել են Ասկերանի անցման վրա, որը գտնվում էր հայերի վերահսկողության տակ, բայց չկարողացան այն վերցնել: Դրա համար հարձակվեցին Հարմհութ (Խրամորթ) և այլ գյուղերի վրա: Երեքշաբթի քրդերը և թաթարները հարձակվել են հայկական Ղայիբալիքենդ  (Գայլատուն) և Կրկժան գյուղերի վրա, որպեսզի ճանապարհ բացեն Շուշիի հասնելու համար: Շուշիի շրջակայքը մատնված է կրակի:”

Այսպիսով հստակ երևում է, որ 20-րդ դարասկզբին Ադրբեջանի թաթարներ կողմիցհայերի զանգվածային ջարդեր կազմակերպվել են ոչ միայն Շուշիում, այլև Արցախի տարբեր վայրերում:

Շուշիի կոտորածը հետևյալ կերպ է բնութագրել հայտնի կոմունիստական գործիչ Սերգո Օրջանիկիձեն, ով գլխավորել է 1920թ. գլխավորել է  ЦК РКП (б) (Խորհրդային Միության բարձրագուկն ղեկավար մարմին) կովկասյան բյուրոն.

“Я с ужасом вспоминаю и сегодня ту картину, которую мы увидели в Шуше в мае 1920 года. Красивейший армянский город был разрушен, разгромлен до основания, а в колодцах мы увидели трупы женщин и детей”

“Այսօր ես սարսափով եմ հիշում, այն տեսարանը, որոնք մենք տեսանք 1920թ. մայիսին Շուշիում: Գեղեցիկ հայկական քաղաքը հիմնովին ավերվել, թալանվել էր, իսկ ջրհորներու մենք տեսանք կանանց և երեխաների դիակներ”

Ադրբեջանցի կոմունիստական գործիչ Մուսաևը այսպես է բնութագրել 1920թ. մարտին Շուշիում տեղի ունեցածը.

“Беспощадного уничтожения беззащитных женщин, детей, стариков началась. Армяне подвергались массовой резни. Красивые армянские девушки были изнасилованы, а затем выстрелены, по приказу Хосров-бек Султанова, погромы продолжались в течение более шести дней, дома в армянской части были разгромлены, разграблены исводины в пепел. Во время этих событев Хосров-бек Султанов, говорил мусульманам о священной войне (Джихада) и призвал их, чтобы закончить армяными города Шуши, не щадя женщин, детей.

“Անխնա ոչնչացում անպաշտպան կանանց, երեխաների ու ծերերի: Հայերը ենթարկվել են մասայական կոտորածի: Սիրուն հայ աղջիկները բռնաբարվում էին այնուհետև գնդակահարվում: Խոսրով-բոկ Սուլթանովի հրամանով ջարդերը շարունակվեցին վեց օր, հայկական մասի տները թալանվեցին և վերածվեցին մոխրի: Այդ դեպքերի ընթացքում Խոսրով-բեկ Սուլթանովը մուսուլմաններին ասում էր սուրբ պատերազմի (Ջիհադի) մասին և կոչ էր անում նրանց վերջ տալ Շուշի քաղաքի հայերին՝ չխնայելով կանանց և երեխաներին: Ruins of Armenian part of Shushi after 1920 Armenians massacre

Ադրբեջանի թաթարների կողմից 20-րդ դարասկզբին հայերի նկատմամբ իրականացված վայրագությունների մասին կան շատ փաստեր, սակայն չգիտես ինչու պատմությունը լուռ էր ու անտեսում էր այդ ողբերգությունները: Ցավոք սրտի մեր ժողովրդի պատմության գրեթե յուրաքանչյուր օր կապված է ողբերգության հետ, սակայն չպետք է լրել ու անտեսել այն, նամանավանդ, երբ ոճրագործները փորձում են խեղաթյուրել տեղի ունեցածը և իրենց վայրագությունները ոչ միայն արդարացնում են, այլև դրանք վերագրում են այդ վայրագությունների զոհերին: Իսկ վերջում ուղղակի թվերի ապացույց: 1883թ մարդահամարի տվյալներով Շուշիի բնակչությունը կազմում էր 25656 մարդ, որի 57% հայեր էին  43%-ը կովկասյան թաթարներ, իսկ 3%-ը ռուսներ և հրեաներ: 1930թ. Շուշիում բնակվում էր ընդամենը 300 հայ:

Թողնել մեկնաբանություն

Artsakh

Մայիսի 9. Ինչպես Ստալինգրադը …, այնպես էլ Շուշին …

Թողնել մեկնաբանություն

  Shushi liberation celebration                                                                                                   Այսօր մայիսի 9-ն է, հայ ժողովուրդի պատմության մեջ ամենանշանավոր օրերից մեկը: Համայն հայությունը նշումէ եռատոնը՝ Հայրենական պատերազմի հաղթանակի, Շուշիի ազատագրման և Պաշտպանության բանակի տոնը:

21 տարի առաջ ազատագրվեց Շուշին՝ հայոց բերդաքաղաքը: Շուշիի ազատգրումը հայ ժողովրդի համար լոկ միայն ռազմական նշանակություն չուներ: Ինչպես մայիսյան հերոսամարտերը 20-րդ դարասկզբին կանխեց հայ ժողովորդի ոչնչացումը և փրկեց արևելահայությանը թուրքական յաթաղանից և կանխեց հայ ժողովրդի լիովին ոչնչացոմը, այնպես էլ Շուշիի ազատագրումը 20-րդ դարավերջին փրկեց հայ ժողովուրդին իր բնորանում ոչնչացվելու վտանգից: Հիշում եմ այդ օրերը, Արցախը շրջափակված էր ու արցախահայությունը դատապարտված էր սովի ու ոչնչացման, Ստեփանակերտը գնդակոծվում էր մեկ տասնյակից ավելի կրակակետերից, Արցախի բոլոր բնակավայրերի վրա ազերիների կողմից մահ ու սարսափ էր թափվում,  ու եթե չլիներ Շուշին 20-րդ դարասկզբին տեղի ունեցած Հայոց Մեծ Եղեռնը կկրկնվեր Արցախում, Արցախը ոչ միայն կհայաթափվեր այլև ողջ արցախահայությունը կոչնչացվեր իր բնօրանում, իսկ այնուհետև հերթը կհասնի հայաստանաբնակ հայությանը և աշխարհը կնայեր կողքից և ոչինչ չի անի: Սա չափազանցում չի, սա իրականությունն է: Ուստի հազար փառք բոլոր նրանց ովքեր իրենց կյանքի գնով կանխեցին այդ ամենը: Շուշին ոչ միայն հաղթանակի, այլև փրկության, կյանքի և ազատության խորհրդանիշն է:

Ինչպես Ստալինգրադը Հայրենական պատերազմում և երկրորդ աշխարհամարտում, այնպես էլ Շուշին արցախյան ազատամարտում առանձին կարևորություն ունեն: Ստալինգրադը բեկում մտցրեց Հայրենական պատերազմում, իսկ Շուշին՝ արցախյան ազատամարտում  բեկում ոչ միայն պատերազմում, այլև մարդկանց մեջ՝ հաղթանակի հույս ներշնչելով նրանց, հույս տալով, որ ագրեսորն կպատժվի, որ իրենց տառապանքների վերջը մի օր կգա, ինչպես Ստալինգրադը Հայրենական պատերազմում կանխեց հրեա, սլավոն և այլ ժողովուրդների լիովին ոչնչացումը, այնպես էլ Շուշին կանխեց հայ ժողովուրդի ոչնրացումը: Ստալինգրադը սկիզբ դրենց Հայրենական պատերազմի հաղթանաիկին, իսկ Շուշին՝ արցախյան պատերազմի հաղթանաիկին:

azaramartikner

Հազար փառք բոլոր նրանց, ովքեր պարգևեցին մեզ հաղթանակ ու խաղաղություն:

Հազար փառք կենդանի և ողջ հերոսներին, ովքեր պարգևեցին մեզ կյանք, ազատություն և խաղաղություն:

Հազար փառք արցախահայությանը, ովքեր ոտքի կանգնեցին և մեծ տառապանքների ու  կյանքի գնով ազատագրեցին իրենց բնօրանը:

Նրարնց սխրանքները անգնահատելի են ու երբեք չպետք է մոռանանք այդ մասին:

 

Older Entries